អានិស្សាទនិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អានិស្សាទនិយម (agnosticism) គឺជាទស្សនៈមួយដែលចោទសួរអំពីអត្ថិភាពនៃព្រះ ឬអវតារៈផ្សេងៗ។ នៅក្នុងកម្រិតផ្លូវចិត្ត អានិស្សាទនិយមគឺជាអាកប្បកិរិយាបុគ្គលមួយដែលផ្អាកការសម្រេចចិត្ត ដោយមិនជឿជាក់ទាំងស្រុង ហើយក៏មិនបដិសេធទាំងស្រុងដែរ។ ក្នុងផ្នែកទស្សនវិជ្ជា វាត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទូទៅថាជាការអះអាងមួយដែលថា អត្ថិភាពរបស់ព្រះមិនអាចដឹងបាន ឬមិនអាចស្គាល់បានឡើយ។ វិគីភីឌាបានបន្ថែមថា អានិស្សាទនិយមក្នុងន័យទូលំទូលាយ មិនត្រូវបានកំណត់ត្រឹមវិស័យទេវសាសនាទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងអាចបង្ហាញនូវជំហរមន្ទិលចំពោះសេចក្តីអះអាងដែលមិនមែនជាសាសនាផងដែរ។

វិគីភីឌាក៏បានពន្យល់ថាអានិស្សាទនិយមអាចបែងចែកជាពីរប្រភេទបានគឺ អានិស្សាទនិយមខ្សោយ (weak agnosticism) ដែលចាត់ទុកថាអត្ថិភាពរបស់ព្រះមិនទាន់អាចដឹងបាន និងអានិស្សាទនិយមខ្លាំង (strong agnosticism) ដែលអះអាងថាវាមិនអាចដឹងបានជាគោលការណ៍។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការចងក្រងរបស់វិគីភីឌា ពាក្យ "agnosticism" ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយទស្សនវិទូជនជាតិអង់គ្លេស លោក Thomas Henry Huxley ក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ នៅចក្រភពអង់គ្លេស។ ទោះបីជា Huxley ជាអ្នកបង្កើតពាក្យថ្មីនេះក៏ដោយ ក៏គំនិតបែបអានិស្សាទមានឫសគល់តាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ តាមរយៈទស្សនវិទូជាច្រើនរូប។ វិគីភីឌាបានដកស្រង់សម្តីរបស់ David Hume ជាទស្សនវិទូស្កុតឡង់ ដែលបានអះអាងថា ចំណេះដឹងអំពីព្រះដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិមិនអាចទៅរួចទេ ពីព្រោះចំណេះដឹងទាំងអស់អំពីពិភពលោកត្រូវបានកំណត់ត្រឹមបទពិសោធន៍ញ្ញាណ។ ក្រៅពីនេះ មានទស្សនវិទូ និងអ្នកគិតជាច្រើនរូបទៀតដែលបានរួមចំណែកដល់ការពិភាក្សាស្តីពីអានិស្សាទនិយម ដូចជា Anthony Kenny, Alvin Plantinga, Blaise Pascal, Maimonides និង Richard Dawkins ជាដើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា គំនិតអានិស្សាទមានប្រវត្តិវែងឆ្ងាយមុនការបង្កើតពាក្យដោយ Huxley ។ ជាឧទាហរណ៍ Maimonides ជាទស្សនវិទូនិងអ្នកសិក្សាសាសនាជ្វីហ្វនៅសតវត្សទី១២ បានប្រកាន់ជំហរថាលក្ខណៈរបស់ព្រះគឺមិនអាចស្គាល់បាន ហើយការពណ៌នាដែលត្រឹមត្រូវអំពីព្រះអាចធ្វើបានតែក្នុងន័យអវិជ្ជមានប៉ុណ្ណោះ មានន័យថាយើងគ្រាន់តែអាចនិយាយបានថាព្រះមិនមែនជាអ្វី ជាជាងនិយាយថាតើព្រះជាអ្វី។ ខណៈដែល Maimonides មិនប្រើពាក្យ "agnostic" តែគំនិតរបស់គាត់គឺស្ថិតក្នុងស្មារតីស្រដៀងគ្នានេះ។

នៅសតវត្សទី១៧ ទស្សនវិទូបារាំង Blaise Pascal បានស្នើអំណះអំណាង "Pascal's Wager" ដែលណែនាំឱ្យជឿលើព្រះដោយសារអត្ថប្រយោជន៍ជាក់ស្តែង ទោះបីជាការដឹងពិតប្រាកដអំពីអត្ថិភាពរបស់ព្រះមិនអាចធ្វើទៅរួចក៏ដោយ។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា Pascal ទទួលស្គាល់ភាពមិនអាចដឹងបានតាមរយៈហេតុផល ប៉ុន្តែបានប្រើវិធីសាស្ត្រជាក់ស្តែងដើម្បីមានជំនឿ។

ការបង្កើតពាក្យ "agnosticism" ជាផ្លូវការដោយ Thomas Henry Huxley ក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ បានកត់សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃការពិភាក្សាសម័យទំនើបស្តីពីប្រធានបទនេះ។ Huxley បានកំណត់អានិស្សាទនិយមថាជាវិធីសាស្ត្រដែលប្រើហេតុផលនិងភស្តុតាង មិនមែនជាជំនឿឬគ្មានជំនឿនោះទេ។ នៅសតវត្សទី២០ ទស្សនវិទូ Anthony Kenny បានបង្កើតការការពារអានិស្សាទនិយមយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយអះអាងថាការមិនដឹងគឺជាជំហរសមហេតុផលបំផុតដោយសារកង្វះភស្តុតាងខាងផ្នែកទាំងពីរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងសតវត្សទី២១ អានិស្សាទនិយមបន្តជាប្រធានបទដ៏ក្តៅគគុកក្នុងការសន្ទនាសាសនិកនិងបញ្ញាវន្ត។ តាមវិគីភីឌា អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនិងអ្នកនិពន្ធដ៏ល្បីល្បាញ Richard Dawkins បានរិះគន់អានិស្សាទនិយម ដោយអះអាងថាបន្ទុកភស្តុតាងត្រូវតែស្ថិតនៅលើអ្នកដែលអះអាងអត្ថិភាពនៃព្រះ ហើយនៅពេលគ្មានភស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់ ការទទួលយកនិកាយនិយម (atheism) គឺជាជំហរដែលសមហេតុផលជាងការរក្សាជំហរ "មិនដឹង"។ ផ្ទុយទៅវិញ ទស្សនវិទូ Alvin Plantinga បានស្នើថាជំនឿលើព្រះអាចជាជំនឿមូលដ្ឋានដែលមិនត្រូវការភស្តុតាងខាងក្រៅ ដូច្នេះអានិស្សាទនិយមមិនអាចត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្រើសដែលចាំបាច់តែមួយគត់នោះទេ។

ការពិភាក្សាទាំងនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់សង្គមកម្ពុជាផងដែរ។ ខណៈដែលប្រទេសកម្ពុជាមានមូលដ្ឋានវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា ការយល់ដឹងអំពីទស្សនវិជ្ជាដូចជាអានិស្សាទនិយមអាចជួយពង្រីកការយល់ដឹងអំពីពហុភាពនៃជំនឿនៅលើសកលលោក។ វិគីភីឌាមិនបានផ្តល់ស្ថិតិបច្ចុប្បន្នអំពីចំនួនអ្នកកាន់អានិស្សាទនៅកម្ពុជាទេ ប៉ុន្តែការស្ទង់មតិនៅក្នុងតំបន់ជាច្រើនបង្ហាញថាមនុស្សវ័យក្មេងកាន់តែច្រើនកំពុងស្វែងយល់ពីជំហរមិនមែនសាសនា ឬមិនដឹង។ ដូច្នេះ ការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីអានិស្សាទនិយមមានប្រយោជន៍សម្រាប់ការសន្ទនាអន្តរជំនឿ និងការគោរពគ្នាទៅវិញទៅមកនៅក្នុងសង្គមពហុវប្បធម៌។