អាល់ហ្សេរី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសអាល់ហ្សេរី ដែលមានឈ្មោះពេញថា សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតអាល់ហ្សេរី (People's Democratic Republic of Algeria) ជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ Maghreb នៃអាហ្វ្រិកខាងជើង។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia អាល់ហ្សេរីមានផ្ទៃដីច្រើនជាង ២,៣៨១,៧៤១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាជាប្រទេសធំជាងគេបំផុតនៅអាហ្វ្រិក និងជាប្រទេសធំជាងគេទីដប់ក្នុងពិភពលោក។ វាមានព្រំដែនជាប់នឹងទុយនីស៊ី នៅភាគឦសាន លីប៊ី នៅភាគខាងកើត នីហ្សេ នៅភាគអាគ្នេយ៍ ម៉ាលី និងម៉ូរីតានី និងសាហារ៉ាខាងលិច នៅភាគនិរតី ប្រទេសម៉ារ៉ុក នៅភាគខាងលិច និងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ នៅភាគខាងជើង។ រាជធានី និងក្រុងធំជាងគេគឺ អាល់ហ្សេរី (Algiers)។ ប្រជាជនអាល់ហ្សេរីមានជាង ៤៧ លាននាក់ តាមការប៉ាន់ស្មានចុងក្រោយ ដែលធ្វើឱ្យវាជាប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីដប់នៅអាហ្វ្រិក។

អាល់ហ្សេរីត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារប្រវត្តិសាស្ត្រសម្បូរបែបដែលរួមមានសម័យ Numidian, រ៉ូម៉ាំង, អ៊ីស្លាម, អូតូម៉ង់ និងអាណានិគមបារាំង។ ប្រទេសនេះក៏ជាអ្នកផលិតថាមពលសំខាន់ផងដែរ ជាពិសេសប្រេងឆៅ និងឧស្ម័នធម្មជាតិ ហើយជាសមាជិករបស់ OPEC។ វប្បធម៌របស់វាគឺជាការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងប្រពៃណីអារ៉ាប់ ប៊ែរប៊ឺរ និងបារាំង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ភូមិសាស្ត្រអាល់ហ្សេរីត្រូវបានគ្របដណ្តប់ជាង ៩០% ដោយវាលខ្សាច់សាហារ៉ា (Sahara) ដែលជាវាលខ្សាច់ក្តៅធំជាងគេក្នុងពិភពលោក។ តំបន់ភាគខាងជើងមានជួរភ្នំអាត្លាស (Atlas Mountains) ដែលរួមមានភ្នំ Tell Atlas និង Saharan Atlas ហើយមានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេនៅតាមឆ្នេរ។ ទន្លេសំខាន់ៗរួមមានទន្លេ Chelif ដែលជាទន្លេវែងជាងគេ។

ប្រជាជនអាល់ហ្សេរីភាគច្រើនជាជនជាតិដើមអារ៉ាប់-ប៊ែរប៊ឺរ (Arab-Berber) ដែលនិយាយភាសាអារ៉ាប់ និងភាសាតាម៉ាហ្សៃ (Tamazight) ជាភាសាផ្លូវការទាំងពីរ។ ភាសាបារាំងត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងការបង្រៀន ពាណិជ្ជកម្ម និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។ ទីក្រុងសំខាន់ៗមានដូចជា អាល់ហ្សេរី (Algiers) ជារដ្ឋធានី, Oran និង Constantine។ ប្រជាជនភាគច្រើនប្រកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមស៊ុននី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រអាល់ហ្សេរីមានភាពយូរអង្វែង តាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ។ តាម Wikipedia ផ្ទាំងគំនូរថ្មនៅ Tassili n'Ajjer ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទពី ៧ ទៅ ១០ ពាន់ឆ្នាំមុន ដែលបង្ហាញពីជីវិតមនុស្សសម័យដើមនៅតំបន់នេះ។ ក្រោយមកតំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកនៃនគរ Numidia បុរាណ ដែលនាំមកនូវកាក់ព្រះស្តេច Masinissa ដ៏ល្បីល្បាញ។ ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី ២ មុនគ.ស រ៉ូម៉ាំងបានត្រួតត្រា ហើយបានសាងសង់ក្រុងធំៗដូចជា Timgad ដែលបន្សល់ទុកប្រាសាទរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

នៅសតវត្សរ៍ទី ៧ សាសនាអ៊ីស្លាម និងភាសាអារ៉ាប់បានមកដល់តំបន់នេះ ក្រោមការពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ Umayyad ហើយក្រោយមកមានរាជវង្សជាច្រើនដូចជា Rustamids, Zirids, Almoravids, Almohads និង Zayyanids។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៦ អាល់ហ្សេរីបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអូតូម៉ង់ ដោយមានឈ្មោះថា Regency of Algiers ដែលបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការធ្វើនាវាចរណ៍ឈ្មួញនិងសកម្មភាពសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។

នៅឆ្នាំ១៨៣០ បារាំងបានឈ្លានពានអាល់ហ្សេរី និងបង្កើតអាណានិគមដ៏យូរអង្វែង។ ចលនាតស៊ូដឹកនាំដោយអេមីរ អាប់ឌែលកាដេរ (Emir Abdelkader) បានប្រយុទ្ធយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាប។ ការតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យចាប់ផ្តើមឡើងវិញយ៉ាងខ្លាំងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ដោយរណសិរ្សរំដោះជាតិ (FLN) ដែលដឹកនាំដោយមេដឹកនាំប្រវត្តិសាស្ត្រប្រាំមួយរូប ហើយបានប្រយុទ្ធសង្គ្រាមឯករាជ្យរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦២ ទើបទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញ។ ក្រោយឯករាជ្យ អាល់ហ្សេរីប្រកាន់របបសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិត និងជួបប្រទះនឹងជម្លោះស៊ីវិលរយៈពេលជាង ១០ ឆ្នាំក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ដែលមានក្រុមប្រដាប់អាវុធអ៊ីស្លាមបង្កអំពើហិង្សាជាច្រើន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចអាល់ហ្សេរីពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យអ៊ីដ្រូកាបូន ជាពិសេសប្រេងឆៅ និងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ តាម Wikipedia អាល់ហ្សេរីគឺជាសមាជិកនៃអង្គការ OPEC និងជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិដ៏សំខាន់ទៅកាន់សហភាពអឺរ៉ុប តាមរយៈបំពង់បង្ហូរដែលឆ្លងកាត់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ GDP សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗមានការកើនឡើងជាទូទៅ ប៉ុន្តែប្រទេសនេះនៅតែប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាអតិផរណា និងភាពអត់ការងារធ្វើ ជាពិសេសក្នុងចំណោមយុវជន។ វិស័យកសិកម្ម រួមមានការដាំស្រូវសាលី ផ្លែក្រូច និងបន្លែ ក៏ជាសកម្មភាពសំខាន់ដែរនៅតំបន់ភាគខាងជើង។

វប្បធម៌អាល់ហ្សេរីគឺសម្បូរបែប ដោយមានឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់ ប៊ែរប៊ឺរ និងបារាំង។ ម្ហូបជាតិដែលល្បីជាងគេគឺ គូសគូស (Couscous) ដែលធ្វើពីម្សៅស្រូវសាលីរឹង ជាមួយសាច់ និងបន្លែ។ តន្ត្រីបុរាណអាល់ហ្សេរីរួមមាន Chaabi និង Andalusian ហើយឧបករណ៍តន្ត្រីដូចជា oud និង gasba ត្រូវបានប្រើប្រាស់។ អក្សរសាស្ត្រក៏រីកចម្រើនដែរ ដោយមានអ្នកនិពន្ធល្បីៗដូចជា Kateb Yacine និង Ahlam Mosteghanemi ហើយវិស័យភាពយន្ដក៏បានបង្កើតផលិតកម្មដ៏ល្បីដូចជាការងាររបស់ Mohammed Lakhdar-Hamina ដែលទទួលបានពានរង្វាន់ Palme d'Or។ ការអប់រំបានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដោយអត្រាអក្ខរកម្មបានកើនឡើងពីប្រមាណ ៥០% ក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ មកដល់ជាង ៨០% ក្នុងបច្ចុប្បន្ន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទសកល អាល់ហ្សេរីដើរតួនាទីសំខាន់ជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង និងសហភាពអាហ្វ្រិក។ វាគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់ថាមពលយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់សហភាពអឺរ៉ុប ជាពិសេសនៅពេលដែលអឺរ៉ុបព្យាយាមកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើរុស្ស៊ី។ ទោះយ៉ាងណា ស្ថានភាពនយោបាយក្នុងប្រទេសនៅតែស្មុគស្មាញ ជាមួយនឹងការតវ៉ាដ៏ធំរបស់ចលនា Hirak ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ដែលបាននាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរថ្នាក់ដឹកនាំ និងកំណែទម្រង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ លោកប្រធានាធិបតី Abdelmadjid Tebboune បានឡើងកាន់អំណាចក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ហើយបានសន្យាដោះស្រាយបញ្ហាសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច។

សម្រាប់ទស្សនិកជននៅកម្ពុជា និងតំបន់ អាល់ហ្សេរីអាចជាគំរូនៃប្រទេសដែលព្យាយាមធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច ហើយទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់វា ដូចជាការចរចាជាមួយម៉ារ៉ុក និងតួនាទីក្នុងសហភាពអាហ្វ្រិក អាចមានផលប៉ះពាល់ដល់តុល្យភាពភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ តាម Wikipedia អាល់ហ្សេរីក៏កំពុងពង្រឹងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយបណ្តាប្រទេសអាស៊ី រួមទាំងចិន និងឥណ្ឌា លើគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។