ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia អាលី ហូសេនី ខាមេនេអ៊ី (Ali Hosseini Khamenei) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងអ្នកបួសសាសនាអ៊ីស្លាមនិកាយស៊ីអ៊ីតរបស់អ៊ីរ៉ង់ ដែលបានបម្រើការជាមេដឹកនាំកំពូលទីពីររបស់សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៨៩ រហូតដល់ការធ្វើឃាតលោកនៅដើមឆ្នាំ ២០២៦។ លោកជាសមាជិកនៃគ្រួសារខាមេនេអ៊ី និងមានងារជា អាយ៉ាតុលឡា (Ayatollah) ដែលជាងារសាសនាជាន់ខ្ពស់នៅក្នុងពិភពឥស្លាមស៊ីអ៊ីត។ មុនពេលក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូល លោកបានធ្វើជាប្រធានាធិបតីទីបីរបស់អ៊ីរ៉ង់ពីឆ្នាំ ១៩៨១ ដល់ ១៩៨៩។

យោងតាម Wikipedia លោកខាមេនេអ៊ីបានកាន់តំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលរយៈពេល ៣៦ ឆ្នាំ ដែលធ្វើឲ្យលោកក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅអាស៊ីខាងលិចនៅពេលដែលលោកទទួលមរណភាព។ លោកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឥស្សរជនដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតម្នាក់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា ហើយការដឹកនាំរបស់លោកបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់នយោបាយក្នុងតំបន់ និងអន្តរជាតិ ជាពិសេសតាមរយៈគោលនយោបាយការបរទេសប្រឆាំងបស្ចិមប្រទេស និងការគាំទ្របណ្តាញក្រុមសម្ព័ន្ឋមិត្តនៅលីបង់ ស៊ីរី យេម៉ែន និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត។ ការស្លាប់របស់លោកបានបន្សល់ទុកនូវចន្លោះប្រហោងដ៏ធំនៅក្នុងប្រព័ន្ធនយោបាយអ៊ីរ៉ង់ ហើយពិធីបុណ្យសពរបស់លោកកំពុងទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីពិភពលោក។

ជីវប្រវត្តិ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia អាលី ខាមេនេអ៊ី កើតនៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៣៩ (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ៣១ ខែទីរ ឆ្នាំ ១៣១៨ នៃប្រតិទិនហ៊ីចរ៉ះសូឡា) នៅទីក្រុងម៉ាស្ហាដ ភាគឦសានប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ក្នុងគ្រួសារអ្នកបួសសាសនាដែលមានដើមកំណើតពីតំបន់អាស៊ែបៃហ្សង់អ៊ីរ៉ង់។ ឪពុករបស់លោកគឺ អាយ៉ាតុលឡា ម៉ូចតាបា ខាមេនេអ៊ី (Mojtaba Khamenei) ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញសាសនាក្នុងតំបន់។ លោកមានបងប្អូន ៨ នាក់ ហើយបានសិក្សាខាងអក្សរសាស្ត្រអារ៉ាប់ និងទស្សនវិជ្ជាអ៊ីស្លាមតាំងពីវ័យក្មេង។

នៅឆ្នាំ ១៩៥៨ លោកបានទៅសិក្សានៅទីក្រុងណាចាហ្វ (Najaf) នៅអ៊ីរ៉ាក់ ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនាស៊ីអ៊ីត ប៉ុន្តែក្រោយមកបានត្រឡប់មកម៉ាស្ហាដវិញដោយសារហេតុផលគ្រួសារ។ លោកបន្តការសិក្សានៅទីក្រុងគម (Qom) ហើយបានក្លាយជាសិស្សរបស់អ្នកប្រាជ្ញសាសនាធំៗ រួមទាំង អាយ៉ាតុលឡា រូហូឡា ឃូមេនី (Ruhollah Khomeini) ដែលក្រោយមកជាស្ថាបនិកសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ និង ១៩៧០ លោកបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងចលនាប្រឆាំងនឹងរបបរាជាធិបតេយ្យរបស់ស្ហាម៉ូហាំម៉ាត់ រ៉េហ្សា ប៉ាហ្លាវី ដោយត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងបាតុកម្មនៅម៉ាស្ហាដក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០។ លោកត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាច្រើនលើកដោយប៉ូលិសសម្ងាត់ SAVAK ។

បន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ១៩៧៩ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាអ៊ីម៉ាំសម្រាប់ការអធិស្ឋានថ្ងៃសុក្រនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨០ ហើយក៏បានក្លាយជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាបដិវត្តន៍ និងជាសមាជិកសភាមុនពេលក្លាយជាប្រធានាធិបតី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់ (១៩៨០-១៩៨៨) លោកខាមេនេអ៊ីបានបម្រើការជាប្រធានាធិបតីពីឆ្នាំ ១៩៨១ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។ លោកបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការដឹកនាំប្រទេសឆ្លងកាត់សង្គ្រាម និងបានធ្វើការយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយមេដឹកនាំកំពូលឃូមេនី។ លោកធ្លាប់រស់រានមានជីវិតពីការប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨១ ពេលដែលគ្រាប់បែកមួយគ្រាប់ផ្ទុះក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាននៅវិហារឥស្លាមមួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងតេហេរ៉ង់ ដោយបណ្តាលឲ្យដៃស្តាំរបស់លោកពិការ ហើយលោកតែងតែប្រើដៃឆ្វេងសម្រាប់ការចាប់ដៃជាមួយភ្ញៀវបរទេសតាំងពីពេលនោះមក។

បន្ទាប់ពីការទទួលមរណភាពរបស់អាយ៉ាតុលឡា ឃូមេនីនៅថ្ងៃទី ៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨៩ សភាអ្នកជំនាញ (Assembly of Experts) បានជ្រើសតាំងលោកខាមេនេអ៊ីជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបញ្ជាក់ពីការផ្ទេរអំណាចដោយរលូន ទោះបីជាមានការជជែកវែកញែកអំពីគុណវុឌ្ឍិសាសនារបស់លោកនៅពេលនោះក៏ដោយ។ ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំកំពូល លោកមានសិទ្ធិអំណាចសម្រេចឡើងចុងក្រោយលើគ្រប់វិស័យនៃរដ្ឋ រួមទាំងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ តុលាការ គោលនយោបាយការបរទេស និងកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរ។

ក្នុងរយៈពេល ៣៦ ឆ្នាំនៃការដឹកនាំ លោកបានត្រួតត្រាយ៉ាងរឹងមាំលើឆាកនយោបាយអ៊ីរ៉ង់ ដោយប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាប្រឈមធំៗ ដូចជាការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចអន្តរជាតិដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពអឺរ៉ុប ការចរចាកិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរ (JCPOA ឆ្នាំ ២០១៥) និងការដកសហរដ្ឋអាមេរិកចេញពីកិច្ចព្រមព្រៀងក្នុងឆ្នាំ ២០១៨។ នៅក្នុងឆាកក្នុងស្រុក លោកបានជួបនឹងចលនាតវ៉ាជាច្រើនលើក រួមមានការបះបោរឆ្នាំ ២០០៩ និងចលនា "ស្ត្រី ជីវិត សេរីភាព" ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ ដែលបង្កឡើងដោយការស្លាប់របស់នាងម៉ាសា អាមីនី ក្រោយពីត្រូវបានឃាត់ខ្លួនដោយប៉ូលិសសីលធម៌។ លោកបានការពារប្រព័ន្ធvelayat-e faqih (អាណាព្យាបាលរបស់អ្នកច្បាប់) ដោយគ្មានភាពរាក់ទាក់ ហើយបានប្រើប្រាស់កម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីដោះស្រាយភាពចលាចល។

ក្នុងគោលនយោបាយការបរទេស លោកបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយរុស្ស៊ី និងចិន ដោយមានជំនួបជាមួយប្រធានាធិបតីវ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីននៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២២ និងជំនួបជាមួយអម្ចាស់ក្រុងកាតាក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥។ លោកក៏បានបន្តនយោបាយប្រឆាំងអ៊ីស្រាអែល និងគាំទ្រក្រុមសម្ព័ន្ឋមិត្តនៅក្នុងតំបន់យ៉ាងសកម្ម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ការធ្វើឃាតអាលី ខាមេនេអ៊ីនៅក្នុងអំឡុងពេលដើមឆ្នាំ ២០២៦ បានបង្កឲ្យមានភាពតក់ស្លុតទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងសកលលោក។ ព័ត៌មានលម្អិតនៃការធ្វើឃាតនេះនៅមិនទាន់ត្រូវបានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ ប៉ុន្តែវាបានជំរុញឱ្យមានការប្រកាសបិទប្រទេសមួយរយៈ និងការប្រមូលសន្តិសុខយ៉ាងខ្ពស់។

មេដឹកនាំប្រទេសជាច្រើនបានសម្តែងការរំលែកទុក្ខជាសាធារណៈ រួមទាំងលោក អ៊ីលហាម អាលីយ៉េវ ប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃហ្សង់ ដែលបានអញ្ជើញទៅស្ថានទូតអ៊ីរ៉ង់នៅបាគូនៅថ្ងៃទី ៤ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៦ ដើម្បីបង្ហាញការអាណិតអាសូរ។ នេះបញ្ជាក់ពីឥទ្ធិពលដ៏ធំធេងរបស់លោកនៅក្នុងតំបន់។

ពិធីបុណ្យសពរបស់លោកត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍ធំមួយដែលមានការចូលរួមពីមនុស្សរាប់លាននាក់នៅទូទាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដូចដែលរូបភាពក្មេងស្រីកាន់រូបថតលោកក្នុងពិធីរំឭកនៅហ៊ូសេនីយ៉ាក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៥ បានបង្ហាញពីការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងពីអ្នកគាំទ្រលោក។ ការស្លាប់របស់លោកបានបន្សល់ទុកនូវភាពមិនច្បាស់លាស់អំពីអ្នកស្នងតំណែង និងស្ថិរភាពនយោបាយនាពេលអនាគត ជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទនៃការតវ៉ាផ្ទៃក្នុង និងសម្ពាធអន្តរជាតិដែលកំពុងបន្ត។

ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាទីបញ្ចប់នៃយុគសម័យមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់ ហើយទំនងជានឹងមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់តុល្យភាពអំណាចនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ អ្នកវិភាគជាច្រើនកំពុងតាមដានថាតើអ្នកណានឹងឡើងកាន់តំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មី ហើយទិសដៅគោលនយោបាយរបស់អ៊ីរ៉ង់នឹងផ្លាស់ប្តូរដូចម្តេច។