ភ្នំអាល់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជួរភ្នំអាល់ (Alps) គឺជាជួរភ្នំដ៏ខ្ពស់បំផុត និងមានវិសាលភាពធំជាងគេមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ យោងតាមវិគីភីឌា វាលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រមាណ ១ ២០០ គីឡូម៉ែត្រ កាត់តាមបណ្តាប្រទេសចំនួន ៨ រួមមាន ម៉ូណាកូ បារាំង ស្វីស អ៊ីតាលី លិចតិនស្តាញ អាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីស និងស្លូវេនី។ ជួរភ្នំ Mont Blanc ជាចំណុចខ្ពស់បំផុតនៃតំបន់នេះ ហើយទាំងមូលភ្នំអាល់គឺជាប្រភពនៃទន្លេសំខាន់ៗជាច្រើននៅអឺរ៉ុប។ ភ្នំអាល់មានសារៈសំខាន់ខាងវប្បធម៌ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ច ហើយជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់ ជាពិសេសសម្រាប់កីឡារដូវរងា និងការស្រាវជ្រាវធម្មជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភ្នំអាល់លាតសន្ធឹងជារាងធ្នូពីតំបន់ភាគខាងត្បូងនិងខាងលិចនៃប្រទេសបារាំង ទៅដល់ភាគខាងកើតនៃប្រទេសស្លូវេនី និងពីខាងត្បូងម៉ូណាកូទៅខាងជើងអាល្លឺម៉ង់។ តាមវិគីភីឌា តំបន់នេះបានកកើតឡើងដោយសារការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងផ្ទៃទ្វីបអាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុប ដែលធ្វើឱ្យមានការបត់ថ្ម និងការលេចចេញនូវកំពូលភ្នំដូចជា Matterhorn ដែលមានស្រទាប់ថ្មបត់នៃដីល្បាប់ Tethyan ជាដើម។

ភ្នំអាល់មានជីវចម្រុះពិសេស ដូចជារុក្ខជាតិផ្កាអេដែលវ៉ៃស (Edelweiss) និងផ្កា Gentiana គ្មានដើម ព្រមទាំងសត្វពពែភ្នំ (Alpine ibex) និងមេអំបៅ Apollo ដែលសម្របខ្លួនទៅនឹងលក្ខខណ្ឌភ្នំខ្ពស់។ បឹងមុនភ្នំដូចជាបឹង Garda មានមីក្រូអាកាសធាតុក្តៅជាងតំបន់ជុំវិញ។

ប្រជាជននៅតាមជួរភ្នំអាល់ភាគច្រើនរស់នៅក្នុងភូមិតូចៗតាមជ្រលងភ្នំ ហើយនិយាយភាសាចម្រុះដូចជា អាល្លឺម៉ង់ បារាំង អ៊ីតាលី និងរ៉ូម៉ង់ (Romansh)។ ពាក្យ "Alp" សំដៅលើវាលស្មៅនៅទីខ្ពស់ដែលប្រើសម្រាប់ការឃ្វាលសត្វតែក្នុងរដូវក្តៅ ហើយជារឿយៗមានខ្ទមតូចៗ និងកន្លែងសក្ការៈតូចៗដូចដែលឃើញនៅ Alpe Bardughè ក្នុង Ticino ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃភ្នំអាល់ចាប់ផ្ដើមតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ។ តាមវិគីភីឌា សាកសពសារីកាយ (mummy) ដែលគេស្គាល់ថា Ötzi the Iceman មានអាយុកាលប្រមាណ ៥ ០០០ ឆ្នាំ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងជួរភ្នំអាល់ ដែលបង្ហាញថាមនុស្សបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់តំបន់នេះតាំងពីយូរលង់មកហើយ។ លើសពីនេះ ស្នាមឆ្លាក់លើថ្មនៅ Valcamonica ប្រទេសអ៊ីតាលី ត្រូវបាន UNESCO ទទួលស្គាល់ជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកតាំងពីឆ្នាំ ១ ៩៧៩ ដែលជាស្នាដៃសិល្បៈបុរេប្រវត្តិដ៏សំខាន់។

នៅសម័យក្រោយៗ ភ្នំអាល់ជាច្រកឆ្លងកាត់យុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់កងទ័ព និងពាណិជ្ជកម្ម។ អធិរាជណាប៉ូឡេអុងបានដឹកទ័ពឆ្លងកាត់ច្រក Great St Bernard Pass ដូចមានក្នុងគំនូរប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៨ ការសិក្សាផ្នែកភូគព្ភសាស្ត្រ និងផ្ទាំងទឹកកកកើនឡើង។ តាមវិគីភីឌា អ្នកភូគព្ភវិទូ Horace Bénédict de Saussure បានឡើងដល់កំពូល Mont Blanc ក្នុងឆ្នាំ ១ ៧៨៧ ហើយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ Louis Agassiz បានសិក្សាចលនាផ្ទាំងទឹកកក Unteraar ដែលធ្វើដំណើរ ១០០ ម៉ែត្រក្នុងមួយឆ្នាំ។ ការគូរគំនូររបស់ Alexander Keith Johnston ក្នុងឆ្នាំ ១ ៨៤៨ បានបង្ហាញប្រព័ន្ធផ្ទាំងទឹកកកនៃ Massif Mont Blanc។

សិល្បៈរ៉ូមែនទិកក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីភ្នំអាល់ផងដែរ ដូចជាគំនូរ "Wanderer above the Sea of Fog" ដោយ Caspar David Friedrich។ ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ ពួកណាស៊ីបានប្រើអណ្តូងរ៉ែអំបិលនៅ Altaussee ដើម្បីលាក់ស្នាដៃសិល្បៈដែលគេលួច ដូចជា Ghent Altarpiece ជាដើម។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃតំបន់ភ្នំអាល់ពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើទេសចរណ៍ ជាពិសេសកីឡារដូវរងាដូចជាការជិះស្គីលើព្រិល (ឧទាហរណ៍ កីឡាករ Karl Schranz ប្រណាំងនៅ Lauberhorn ឆ្នាំ ១ ៩៦៦) និងការឡើងភ្នំ។ តាមវិគីភីឌា កសិកម្មបែបបុរាណនៅតែមានដូចជា ការនាំគោឡើងទៅវាលស្មៅខ្ពស់នៅរដូវក្ដៅ (ហៅថា transhumance) និងការចិញ្ចឹមចៀមនៅអូទ្រីស។

វប្បធម៌នៅភ្នំអាល់មានលក្ខណៈពិសេស។ ការផលិតអំបិលនៅ Hallstatt បានចាប់ផ្ដើមតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ហើយវប្បធម៌ Hallstatt គឺជាសម័យកាលដ៏សំខាន់មួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប។ ផ្ទះឈើ (chalet) នៅ Savoy ប្រទេសបារាំងត្រូវបានសាងសង់ដោយបន្ទះថ្ម orthogneiss ក្រាស់សម្រាប់ដំបូល ដោយគោរពតាមបទប្បញ្ញត្តិស្ថាបត្យកម្មយ៉ាងតឹងរឹងដើម្បីរក្សាទេសភាព។ របៀបរស់នៅដែលផ្សារភ្ជាប់នឹងធម្មជាតិនេះ បានបង្កើតអត្តសញ្ញាណដាច់ដោយឡែកសម្រាប់សហគមន៍ភ្នំអាល់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ភ្នំអាល់កំពុងប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិបរិស្ថានដោយសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ យោងតាមវិគីភីឌា ផ្ទាំងទឹកកក Aletsch មានកម្ពស់ផ្ទៃទាបជាង ១៨០ ម៉ែត្រ បើធៀបនឹង ១៥០ ឆ្នាំមុន ហើយក្នុងរយៈពេល ១០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ វាបានថយចុះបន្ថែម ២០ ម៉ែត្រទៀត។ រយៈពេលគ្របដណ្តប់ដោយព្រិលក៏បានខ្លីទៅៗ ដែលប៉ះពាល់ដល់ជីវចម្រុះ និងប្រភពទឹក។

ទោះបីជាយ៉ាងណា ភ្នំអាល់នៅតែជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនដ៏សំខាន់របស់អឺរ៉ុប។ ផ្លូវរថភ្លើងក្រោមដីដូចជា Gotthard និងស្ថានីយ Jungfraujoch ដែលមានផ្លូវរូងក្រោមផ្ទាំងទឹកកក បង្ហាញពីការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទំនើបៗ។ ឧទ្យានជាតិ Vanoise និង Grand Paradis ក៏កំពុងការពារព្រៃភ្នំ និងវាលស្មៅអាល់ផែនដើម្បីអភិរក្សធនធានធម្មជាតិសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។