ព្រៃអាម៉ាហ្សូន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ព្រៃអាម៉ាហ្សូន គឺជាព្រៃលិចទឹកត្រូពិកដ៏ធំជាងគេបង្អស់លើពិភពលោក។ វាស្ថិតនៅក្នុងអាងអាម៉ាហ្សូននៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង និងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ក្នុងចំណោមអាងទំហំ ៧ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េទាំងមូល។ តំបន់នេះរួមបញ្ចូលទឹកដីរបស់ប្រទេសចំនួន ៩ និងតំបន់ជនជាតិដើមចំនួន ៣៣៤៤ ។ ព្រៃអាម៉ាហ្សូនមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការរក្សាលំនឹងអាកាសធាតុសកល ដោយស្រូបយកឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតយ៉ាងច្រើន ហើយត្រូវបានគេហៅជាញឹកញាប់ថាជា «សួតនៃផែនដី» ។

ជីវៈចម្រុះនៅក្នុងព្រៃអាម៉ាហ្សូនគឺពុំមានអ្វីប្រៀបបានឡើយ។ តាមរយៈរូបភាពពី Wikipedia ព្រៃនេះជាជម្រករបស់សត្វព្រៃ និងរុក្ខជាតិជាច្រើនប្រភេទ ដូចជា ខ្លាធំ (jaguar) សត្វសេកម៉ាកាវ (macaw) ពស់ថ្លាន់ (anaconda) ព្រមទាំងសត្វល្អិត និងកង្កែបព្រួញពិសជាដើម។ ប្រភេទសត្វទាំងនេះភាគច្រើនពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃត្រូពិក ហើយការបំផ្លាញព្រៃឈើកំពុងគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាពរបស់ពួកវាយ៉ាងខ្លាំង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អាងទន្លេអាម៉ាហ្សូនលាតសន្ធឹងកាត់ប្រទេសចំនួន ៩ នៅអាមេរិកខាងត្បូង រួមមាន ប្រេស៊ីល ប៉េរូ កូឡុំប៊ី វេណេស៊ុយអេឡា អេក្វាឌ័រ បូលីវី ហ្គីយ៉ាន សុរិណាម និងហ្គីយ៉ានបារាំង។ តាម Wikipedia ប្រព័ន្ធទន្លេនេះគឺជាប្រភពទឹកសាបដ៏ធំបំផុតនៅលើភពផែនដី។ តំបន់នេះមិនមែនជាតំបន់គ្មានមនុស្សរស់នៅនោះទេ។ ទីក្រុងម៉ាណូស (Manaus) ដែលមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ២,២ លាននាក់ គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងធំជាងគេនៅក្នុងអាងនេះ ហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលព្រៃលិចទឹក។

ក្រៅពីទីក្រុង មានសហគមន៍ជនជាតិដើម និងប្រពៃណីជាច្រើន។ ជនជាតិ Yanomami ដែលមានចំនួនប្រហែល ៣២០០០ នាក់ រស់នៅក្នុងព្រៃជ្រៅ ដោយរក្សារបៀបរស់នៅបែបបុរាណ។ កុលសម្ព័ន្ធដែលមិនធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពខាងក្រៅក៏ត្រូវបានគេរកឃើញនៅរដ្ឋ Acre របស់ប្រេស៊ីលក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពពី Wikipedia។ លើសពីនេះ ប្រជាជនប្រពៃណីមិនមែនជនជាតិដើម ហៅថា Ribeirinhos រស់នៅតាមដងទន្លេ ហើយពឹងផ្អែកលើជលផល កសិកម្មខ្នាតតូច និងធនធានព្រៃឈើសម្រាប់ជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។ តំបន់ជនជាតិដើមចំនួន ៣៣៤៤ ដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក បង្ហាញពីទំហំដ៏ធំធេងនៃវត្តមានមនុស្សនៅក្នុងតំបន់នេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សនៅក្នុងព្រៃអាម៉ាហ្សូនអាចតាមដានបានរាប់ពាន់ឆ្នាំ។ ក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចបានបង្កើតអរិយធម៌ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស៊ីជម្រៅជាមួយបរិស្ថានព្រៃ។ តាម Wikipedia ការស្វែងយល់បែបវិទ្យាសាស្ត្រពីសំណាក់ជនជាតិអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ១៩ នៅពេលដែលអ្នកធម្មជាតិវិទូដូចជាលោក Henry Walter Bates បានធ្វើដំណើររុករកយ៉ាងទូលំទូលាយពីឆ្នាំ ១៨៤៨ ដល់ ១៨៥៩។ ការសិក្សារបស់គាត់ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងសៀវភៅ «The Naturalist on the River Amazons» ដែលបានបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៨៦៣។ ស្នាដៃនេះបានផ្តល់នូវទិន្នន័យថ្មីៗអំពីជីវៈចម្រុះនៅតំបន់ត្រូពិក និងបានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍សកលមកលើព្រៃអាម៉ាហ្សូន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់អាម៉ាហ្សូនពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើធនធានធម្មជាតិ។ តាមរូបភាពពី Wikipedia គេឃើញមានប្រតិបត្តិការរុករករ៉ែខ្នាតធំនៅក្នុងព្រៃប្រេស៊ីល ព្រមទាំងសកម្មភាពកាប់ឈើ និងការពង្រីកវិស័យកសិកម្ម (ដូចជា silvopasture ដែលរួមបញ្ចូលការចិញ្ចឹមសត្វ និងដាំដើមឈើ)។ សកម្មភាពទាំងនេះ ទោះបីជាបង្កើតចំណូលក៏ដោយ តែងតែនាំឱ្យមានការបាត់បង់ព្រៃឈើយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងបំផ្លាញជម្រកសត្វព្រៃ។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ ព្រៃអាម៉ាហ្សូនគឺជាឃ្លាំងនៃប្រពៃណីដ៏សម្បូរបែប។ ជនជាតិដើមដូចជា Yanomami មានរបៀបរស់នៅសហគមន៍ ដោយរស់នៅក្នុងលំនៅដ្ឋានរួមហៅថា shabono និងមានជំនឿសាសនាដែលផ្សារភ្ជាប់នឹងធម្មជាតិ។ កុលសម្ព័ន្ធដែលនៅឯកោ (uncontacted tribes) បន្តរស់នៅដោយគ្មានការប៉ះពាល់ពីបច្ចេកវិទ្យាទំនើប ដែលធ្វើឲ្យតំបន់នេះក្លាយជាកន្លែងពិសេសសម្រាប់ការសិក្សាពីវប្បធម៌មនុស្សជាតិសម័យដើម។ សហគមន៍ Ribeirinhos ក៏រួមចំណែកដល់វប្បធម៌ចម្រុះ ជាមួយនឹងចំណេះដឹងប្រពៃណីអំពីទន្លេ និងព្រៃ។ តំបន់ជនជាតិដើមចំនួន ៣៣៤៤ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិរក្សទាំងវប្បធម៌ និងបរិស្ថាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន ព្រៃអាម៉ាហ្សូនកំពុងស្ថិតនៅចំណុចសំខាន់មួយ។ យោងតាម Wikipedia និងរបាយការណ៍ចំណុចក្រឡះខ្ទាតសកលឆ្នាំ ២០២៣ ព្រៃអាចឈានដល់ចំណុចផ្លាស់ប្តូរដែលមិនអាចត្រឡប់ក្រោយបាន ប្រសិនបើសីតុណ្ហភាពសកលកើនឡើងពី ៣ ទៅ ៤ អង្សាសេ ហើយអត្រាការបាត់បង់ព្រៃឈើលើសពី ៤០%។ បើសម្រេចដល់ចំណុចនោះ ព្រៃអាចប្រែក្លាយពីប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃត្រូពិកទៅជាវាលស្មៅសាវ៉ាន់ ដែលនឹងបណ្តាលឲ្យមានការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុក្នុងតំបន់ និងសកលលោកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

រូបភាព timelapse ពីឆ្នាំ ១៩៨៤ ដល់ ២០១៨ បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់អំពីការថយចុះនៃផ្ទៃដីព្រៃនៅរដ្ឋ Rondonia ប្រទេសប្រេស៊ីល។ ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងភ្លើងឆេះព្រៃបានកើតឡើងជាញឹកញាប់ ជាពិសេសដោយសារការពង្រីកដីកសិកម្ម។ រូបភាពផ្សែងហុយពីឆ្នាំ ២០០៥-២០០៨ បានបង្ហាញពីទំហំនៃការបំពុលខ្យល់ដែលប៉ះពាល់ដល់សុខភាពប្រជាជនក្នុងតំបន់។ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវដូចជាលោកស្រី Tatiana Espinosa មកពីប្រទេសប៉េរូ បានសិក្សាលើដើមឈើ Dipteryx micrantha ដើម្បីវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់នៃការបាត់បង់ព្រៃឈើ។

ការតវ៉ាពីក្រុមជនជាតិដើមក៏កំពុងកើនឡើងដែរ។ នៅឆ្នាំ ២០០៩ ក្រុមអ្នកតវ៉ាមកពីតំបន់ Vale do Javari បានធ្វើបាតុកម្មទាមទារឲ្យរដ្ឋាភិបាលប្រេស៊ីលការពារដីធ្លីរបស់ពួកគេពីការរុករករ៉ែ និងការកាប់ឈើខុសច្បាប់។ ទន្ទឹមនេះ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអភិរក្សក៏កំពុងត្រូវបានអនុវត្ត ដូចជាការបង្កើតឧទ្យានជាតិ Guiana Amazonian Park នៅ French Guiana ដែលជួយការពារផ្ទៃដីព្រៃមួយផ្នែកធំ។ ការរក្សាព្រៃអាម៉ាហ្សូនឲ្យនៅគង់វង្ស មិនមែនគ្រាន់តែជាកាតព្វកិច្ចរបស់ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងត្បូងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាទំនួលខុសត្រូវរួមរបស់មនុស្សជាតិទាំងអស់ ព្រោះវាមានឥទ្ធិពលដោយផ្ទាល់ទៅលើអាកាសធាតុ និងជីវិតនៅលើផែនដី។