ទន្លេអាម៉ាហ្សូន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ទន្លេអាម៉ាហ្សូនគឺជាទន្លេដែលមានបរិមាណទឹកហូរចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយក៏ជាទន្លេដែលវែងជាងគេទី ២ ឬក៏វែងជាងគេផងដែរ ដែលបញ្ហានេះកំពុងមានការជជែកវែកញែកជាមួយទន្លេនីល។ ទន្លេនេះស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ដោយហូរកាត់ប្រទេសជាច្រើនរួមមានប៉េរូ កូឡុំប៊ី និងប្រេស៊ីល មុនពេលហូរចាក់ចូលមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។

តាមការចុះផ្សាយដដែល អាងទន្លេអាម៉ាហ្សូនមានផ្ទៃដីប្រមាណ ៧ លានគីឡូម៉ែត្រក្រឡា ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាអាងទន្លេធំជាងគេនៅលើពិភពលោក។ ទន្លេនេះផ្តល់ប្រហែល ២០ ភាគរយនៃទឹកសាបសរុបដែលហូរចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រពិភពលោក ដោយបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់របស់វាចំពោះប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសកល។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វីគីភីឌាបានឱ្យដឹងថា ប្រភពដើមនៃទន្លេអាម៉ាហ្សូនត្រូវបានគេគិតថាចាប់ផ្តើមពីច្រាំងថ្ម Apacheta នៅលើភ្នំ Nevado Mismi ក្នុងប្រទេសប៉េរូ ទោះបីជាការកំណត់ប្រភពពិតប្រាកដនៅតែជាប្រធានបទនៃការសិក្សាក៏ដោយ។ ផ្នែកខាងលើនៃទន្លេនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទន្លេ Solimões ហើយវាហូរកាត់ព្រៃក្រាស់នៃអាម៉ាហ្សូនឆ្ពោះទៅទិសខាងកើត។

នៅក្បែរទីក្រុងម៉ានូស (Manaus) ប្រទេសប្រេស៊ីល ទន្លេ Negro ដែលមានទឹកពណ៌ខ្មៅ និងទន្លេ Solimões ដែលមានទឹកពណ៌ត្នោតប្រផេះ ជួបគ្នាបង្កើតជាទស្សនីយភាពធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យដែលគេហៅថា «កន្លែងជួបគ្នានៃទឹក» (Meeting of Waters) ដោយទឹកទាំងពីរនេះហូរជាប់គ្នារាប់គីឡូម៉ែត្រដោយមិនលាយចូលគ្នា។ ទន្លេនេះមានដៃទន្លេជាច្រើន ហើយអាងទន្លេរបស់វាលាតសន្ធឹងលើប្រទេសចំនួន ៨ រួមមាន ប្រេស៊ីល ប៉េរូ កូឡុំប៊ី បូលីវី អេក្វាឌ័រ វ៉េណេស៊ុយអេឡា ហ្គីយ៉ាន និងស៊ូរីណាម។

ប្រជាជនដែលរស់នៅតាមដងទន្លេរួមមានសហគមន៍ជនជាតិដើមជាច្រើន ដូចជាជនជាតិ Ticuna ជាដើម។ ទីក្រុងធំៗរួមមាន ម៉ានូស (Manaus) ដែលជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់ ទីក្រុង Iquitos នៅប៉េរូ និងទីក្រុង Leticia នៅកូឡុំប៊ី។ តំបន់នេះក៏សំបូរទៅដោយជីវចម្រុះពិសេសៗ រួមទាំងសត្វផ្សោតទន្លេអាម៉ាហ្សូន សត្វអាណាខុនដាបៃតង និងប្រភេទត្រីជាច្រើន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា ជនជាតិដើមបានរស់នៅក្នុងតំបន់អាម៉ាហ្សូនអស់រយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ មុនពេលអ្នករុករកអឺរ៉ុបមកដល់។ ការរុករកដោយជនជាតិអេស្ប៉ាញបានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សទី ១៦ ហើយទន្លេនេះត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមរឿងព្រេងនិទានរបស់ពួកអ្នកចម្បាំងស្រី (Amazons)។

នៅឆ្នាំ ១៧០៧ លោក Samuel Fritz ដែលជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនានិកាយយេស៊ូអ៊ីត បានគូរផែនទីលម្អិតមួយដែលបង្ហាញពីដំណើរទន្លេអាម៉ាហ្សូន និងទំនាក់ទំនងរបស់វាជាមួយទន្លេ Orinoco ដែលជាការងារគូសវាសដ៏មានតម្លៃក្នុងការយល់ដឹងភូមិសាស្ត្រនាសម័យនោះ។ ក្រោយមកនៅសតវត្សទី ១៩ អ្នកធម្មជាតិវិទូអង់គ្លេស លោក Henry Walter Bates បានធ្វើដំណើរស្រាវជ្រាវតាមដងទន្លេអាម៉ាហ្សូនចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៤៨ ដល់ឆ្នាំ ១៨៥៩ ដោយបានកត់ត្រាអំពីជីវចម្រុះ និងវប្បធម៌ជនជាតិដើមយ៉ាងច្រើន។ គំនូរឆ្នាំ ១៨៧៩ បង្ហាញពីការនេសាទត្រីអារ៉ាប៉ៃម៉ា ដែលជាត្រីបុរាណមានអាយុកាលយ៉ាងហោច ២៣ លានឆ្នាំ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពយូរលង់នៃអរិយធម៌និងធម្មជាតិនៅក្នុងតំបន់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វីគីភីឌាបានបង្ហាញថា ទន្លេអាម៉ាហ្សូនដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចតំបន់។ វិស័យនេសាទគឺជាប្រភពចំណូលនិងអាហារដ៏សំខាន់ ដោយត្រីដូចជា ត្រីតាំបាគី (Tambaqui) និងត្រីអារ៉ាប៉ៃម៉ា ត្រូវបាននេសាទយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ត្រីលម្អដូចជាត្រីអ៊ីនវើតេប្រាត (neon tetra) ក៏ត្រូវបាននាំចេញសម្រាប់ទីផ្សារអាងចិញ្ចឹមត្រីពិភពលោកផងដែរ។

ការដឹកជញ្ជូនតាមដងទន្លេគឺជាមធ្យោបាយគមនាគមន៍ដ៏ចម្បង ដោយមានទូកដឹកអ្នកដំណើរ (river taxi) និងនាវាដឹកទំនិញធ្វើដំណើរជាប្រចាំ។ ទីក្រុងម៉ានូសបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម ដែលជំរុញដោយតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីរបស់ខ្លួន។

វប្បធម៌នៅតាមដងទន្លេមានលក្ខណៈសម្បូរបែប ដោយជនជាតិដើមដូចជា Ticuna រក្សាប្រពៃណីពិសេសៗដូចជាការរាំពាក់ម៉ាស់ និងពិធីបុណ្យនានា។ ការរស់នៅក្នុងផ្ទះអណ្តែតទឹកនៅតំបន់ខ្លះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការសម្របខ្លួនទៅនឹងជីវិតជាមួយទឹក។ វិស័យទេសចរណ៍អេកូឡូស៊ីក៏កំពុងរីកចម្រើន ដោយទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរឱ្យមកទស្សនាព្រៃនិងសត្វព្រៃ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ តំបន់អាងទន្លេអាម៉ាហ្សូនកំពុងរងសម្ពាធយ៉ាងខ្លាំងពីសកម្មភាពមនុស្ស។ យោងតាមវីគីភីឌា ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើដើម្បីធ្វើកសិកម្ម និងចិញ្ចឹមសត្វ បាននាំឱ្យមានការបាត់បង់ព្រៃឈើរាប់លានហិកតារ។ ភ្លើងឆេះព្រៃនៅរដូវប្រាំងក៏ក្លាយជាបញ្ហាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរផងដែរ ដែលជះឥទ្ធិពលដល់ជីវចម្រុះដូចជាសត្វផ្សោតទន្លេ សត្វអាណាខុនដា និងត្រីភីរ៉ាញ៉ា។

ក្នុងនាមជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដ៏សំខាន់ ព្រៃអាម៉ាហ្សូនត្រូវបានគេហៅថា «សួតរបស់ពិភពលោក» ដោយសារតួនាទីរបស់វាក្នុងការស្រូបយកកាបូនឌីអុកស៊ីត។ ការខូចខាតដល់តំបន់នេះអាចបង្កើនល្បឿននៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុសកល។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការសិក្សាពីទន្លេអាម៉ាហ្សូនអាចផ្តល់ជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃ ជាពិសេសនៅពេលដែលទន្លេមេគង្គក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ក៏កំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាស្រដៀងគ្នា ដូចជាការកសាងទំនប់ ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអន្តរជាតិដើម្បីការពារអាម៉ាហ្សូនអាចជាគំរូសម្រាប់ការអភិរក្សទន្លេនានាជុំវិញពិភពលោក។