ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិក គឺជាសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលកើតឡើងពីឆ្នាំ១៨៦១ ដល់ ១៨៦៥។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា ជម្លោះនេះបានកើតឡើងរវាងរដ្ឋភាគខាងជើង (សហភាព) ដែលដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី អាប្រាហាម លីងខូន និងរដ្ឋភាគខាងត្បូងដែលបានផ្តាច់ខ្លួនបង្កើតជាសហព័ន្ឋ (Confederacy) ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ជេហ្វឺសុន ដេវីស។ មូលហេតុចម្បងនៃការផ្តាច់ខ្លួននេះ គឺដើម្បីរក្សាទាសភាពនៅភាគខាងត្បូង ព្រោះពួកគេមើលឃើញថា ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក លីងខូន និងចលនាប្រឆាំងទាសភាពដែលកំពុងកើនឡើងនៅភាគខាងជើង គឺជាការគំរាមកំហែងដល់របៀបជីវិតរបស់ពួកគេ។

សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយជ័យជំនះរបស់សហភាព ការរំលាយសហព័ន្ឋ និងការលុបបំបាត់ទាសភាពជាផ្លូវការ តាមរយៈវិសោធនកម្មទី ១៣ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិក។ វីគីភីឌាបានប៉ាន់ស្មានថា ទាសករអាហ្វ្រិកអាមេរិកប្រមាណ ៤ លាននាក់ត្រូវបានរំដោះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមភូមិសាស្ត្រ សហរដ្ឋអាមេរិកនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ ត្រូវបានបែងចែកយ៉ាងច្បាស់រវាងរដ្ឋសេរីនៅភាគខាងជើង និងរដ្ឋទាសាភាពនៅភាគខាងត្បូង។ សហព័ន្ឋបានបង្កើតឡើងដោយរដ្ឋចំនួន ១១ ដែលរួមមាន៖ ការ៉ូឡាយណាខាងត្បូង មីស៊ីស៊ីពី ហ្វ្លរីដា អាឡាបាម៉ា ចចជី ល្វីហ្ស៊ីយ៉ាណា តិចសាស់ វឺជីនៀ អាកេនស័រ តិណេស៊ី និងការ៉ូឡាយណាខាងជើង។ យោងតាមវីគីភីឌា រដ្ឋព្រំដែន (border states) ដូចជា ខេនធីកគី មីសសួរី ម៉ារីលែន និងដេឡាវែរ មានទាសាភាពប៉ុន្តែមិនបានផ្តាច់ខ្លួនទេ ខណៈរដ្ឋវឺជីនៀខាងលិចបានបំបែកខ្លួនចេញពីរដ្ឋវឺជីនៀដើម្បីចូលជាមួយសហភាព។

ខាងប្រជាជនវិញ សហភាពមានប្រជាជនប្រហែល ២២ លាននាក់ រីឯសហព័ន្ឋមានប្រហែល ៩ លាននាក់ (ក្នុងនោះជាទាសករប្រមាណ ៣,៥ លាននាក់)។ វីគីភីឌាបញ្ជាក់ថា សហភាពមានឧស្សាហកម្ម និងប្រព័ន្ឋផ្លូវដែករីកចម្រើនជាង ដែលផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ធំក្នុងសង្គ្រាម។ តួអង្គសំខាន់ៗដូចជា អាប្រាហាម លីងខូន (ប្រធានាធិបតីសហភាព) ជេហ្វឺសុន ដេវីស (ប្រធានាធិបតីសហព័ន្ឋ) ឧត្តមសេនីយ៍ យូលីសេស អេស ហ្គ្រេនថ៍ និង ឧត្តមសេនីយ៍ រ៉ូបឺត អ៊ី លី ក៏បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨៦១ នៅពេលដែលកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហព័ន្ឋបានវាយប្រហារលើបន្ទាយ Fort Sumter ក្នុងកំពង់ផែ Charleston រដ្ឋការ៉ូឡាយណាខាងត្បូង។ តាមវីគីភីឌា សមរភូមិដំបូងធំៗដូចជា សមរភូមិប៊ុល រ៉ាន់ (Bull Run) ក្នុងឆ្នាំ១៨៦១ និងសមរភូមិស្យីឡូ (Shiloh) ក្នុងឆ្នាំ១៨៦២ បានបង្ហាញពីភាពសាហាវនៃជម្លោះ។ នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៦២ សមរភូមិអង់ធីថេម (Antietam) បានក្លាយជាថ្ងៃបង្ហូរឈាមបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាអាមេរិក ដោយមានអ្នកស្លាប់និងរបួសជាង ២២,០០០ នាក់។

ការប្រកាសរំដោះទាសករ (Emancipation Proclamation) ដោយប្រធានាធិបតី លីងខូន នៅថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ១៨៦៣ បានផ្លាស់ប្តូរគោលបំណងនៃសង្គ្រាម ពីការការពារសហភាព ទៅជាការប្រយុទ្ឋដើម្បីសេរីភាពមនុស្ស។ វីគីភីឌារាយការណ៍ថា ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានរារាំងមហាអំណាចអឺរ៉ុបមិនឱ្យគាំទ្រសហព័ន្ឋ ដោយសារពួកគេប្រឆាំងទាសភាព។ សមរភូមិហ្គេតធីសបឺក (Gettysburg) នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៦៣ បានបញ្ចប់យុទ្ឋនាការវាយប្រហារចុងក្រោយរបស់សហព័ន្ឋទៅកាន់ភាគខាងជើង ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាចំណុចរបត់មួយ។ នៅភាគខាងលិច ឧត្តមសេនីយ៍ ហ្គ្រេនថ៍ បានដណ្តើមកាន់កាប់ទន្លេមីស៊ីស៊ីពីទាំងមូល ក្រោយការឡោមព័ទ្ឋវីកស្បឺក (Vicksburg) ដែលបានបំបែកសហព័ន្ឋជាពីរចំណែក។

យុទ្ឋសាស្ត្រ "ផែនការអាណាខុនដា" (Anaconda Plan) របស់សហភាព ដែលរាប់បញ្ចូលការបិទខ្ទប់កំពង់ផែ និងការគ្រប់គ្រងទន្លេធំៗ បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចសហព័ន្ឋដួលរលំ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៤ ឧត្តមសេនីយ៍ វីល្លៀម ធីកុមសេ សឺរម៉ាន់ បានដឹកនាំកងទ័ពសហភាពក្នុងយុទ្ឋនាការ "March to the Sea" វាយលុកចូលជម្រៅដីសហព័ន្ឋ ដោយបំផ្លាញផ្លូវដែក រោងចក្រ និងដំណាំ ដើម្បីកម្ទេចឆន្ទៈប្រយុទ្ឋរបស់សត្រូវ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨៦៥ ឧត្តមសេនីយ៍ លី បានចុះចាញ់នៅ Appomattox Court House រដ្ឋវឺជីនៀ ដោយបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតី លីងខូន ត្រូវបានគេធ្វើឃាតតែប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក ដែលបង្កើនភាពស្មុគស្មាញដល់ដំណើរការស្តារប្រទេសឡើងវិញ (Reconstruction)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សង្គ្រាមស៊ីវិលបាននាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចសង្គមយ៉ាងធំធេង។ មុនសង្គ្រាម សេដ្ឋកិច្ចភាគខាងត្បូងពឹងផ្អែកស្ទើរទាំងស្រុងលើកសិកម្មចម្ការ ជាពិសេសកប្បាស ដែលប្រើកម្លាំងពលកម្មទាសករ។ តាមវីគីភីឌា ការលុបបំបាត់ទាសភាពបានបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ឋសេដ្ឋកិច្ចនេះ ហើយភាគខាងត្បូងត្រូវឆ្លងកាត់សម័យស្តារឡើងវិញដ៏វែងឆ្ងាយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាគខាងជើងដែលមានមូលដ្ឋានឧស្សាហកម្មរឹងមាំបានបន្តរីកចម្រើន ហើយក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកនៅសតវត្សរ៍បន្ទាប់។

ខាងវប្បធម៌ សង្គ្រាមបានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ដំណែលដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ ការបង្កើតការិយាល័យហ្វ្រីដមេន (Freedmen's Bureau) ក្នុងឆ្នាំ១៨៦៥ គឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងរបស់រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ឋក្នុងការផ្តល់សិទ្ធិ និងឱកាសដល់ជនជាតិអាហ្វ្រិកអាមេរិក។ វីគីភីឌាកត់សម្គាល់ថា ទោះបីជាមានវិសោធនកម្មទី ១៣, ១៤ និង ១៥ ដែលលុបបំបាត់ទាសភាព និងផ្តល់សិទ្ធិពលរដ្ឋ ប៉ុន្តែការរើសអើងពូជសាសន៍នៅតែបន្តកើតមានតាមរយៈច្បាប់ Jim Crow និងក្រុម Ku Klux Klan។

អក្សរសិល្ប៍ ភាពយន្ត និងស្នាដៃសិល្បៈជាច្រើនបានយកសង្គ្រាមនេះជាប្រធានបទ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការឈឺចាប់ និងការបែងចែកយ៉ាងជ្រៅ តែក៏ជាមេរៀននៃការផ្សះផ្សា និងការរីកចម្រើនផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន សង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិកនៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុកក្នុងនយោបាយ សង្គម និងវប្បធម៌អាមេរិក។ ការជជែកដេញដោលអំពីរូបសំណាកមេដឹកនាំសហព័ន្ឋ ការបង្ហាញទង់សមរភូមិ និងរបៀបបង្រៀនប្រវត្តិសាស្ត្រនៅតាមសាលារៀន គឺជាភស្តុតាងថាសង្គ្រាមនេះមិនទាន់ត្រូវបាន "បញ្ចប់" នៅក្នុងចិត្តមនុស្សទេ។ យោងតាមវីគីភីឌា ចលនា Black Lives Matter និងការតវ៉ាប្រឆាំងនឹងអំពើហិង្សារបស់ប៉ូលិសនាពេលថ្មីៗនេះ បានភ្ជាប់ទៅនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃទាសភាព និងការតស៊ូដើម្បីសមភាពពូជសាសន៍ ដែលឫសគល់របស់វាស្ថិតនៅក្នុងសម័យសង្គ្រាមស៊ីវិលនេះឯង។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះផ្តល់មេរៀនអំពីគ្រោះថ្នាក់នៃការបែកបាក់ជាតិ និងសារៈសំខាន់នៃការផ្សះផ្សាជាតិ។ កម្ពុជាដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់សង្គ្រាមស៊ីវិលរៀងៗខ្លួន អាចយល់ពីរបួសស្នាមដែលជម្លោះផ្ទៃក្នុងបន្សល់ទុក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការសិក្សាពីសង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិកក៏ជួយពង្រីកការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក និងឥទ្ធិពលរបស់វាទៅលើសហរដ្ឋអាមេរិកសម័យទំនើប ដែលជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មនិងការទូតដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជា។