ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា បដិវត្តន៍អាមេរិក (ឆ្នាំ ១៧៦៥–១៧៨៩) គឺជាចលនានយោបាយដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងអាណានិគមទាំង ១៣ របស់ចក្រភពអង់គ្លេស។ ចលនានេះបានចាប់ផ្ដើមជាការបះបោរ ហើយវិវត្តន៍ទៅជាបដិវត្តន៍ ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើតសហរដ្ឋអាមេរិកជារដ្ឋអធិបតេយ្យមួយ។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ រួមមាន សង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក ការប្រកាសឯករាជ្យ និងការអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិក។

សភាទ្វីបទីពីរ ដែលជារដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ន បានបង្កើតកងទ័ពទ្វីប ហើយតែងតាំងលោក ចច វ៉ាស៊ីងតោន ជាមេបញ្ជាការកំពូលនៅឆ្នាំ ១៧៧៥។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ សភាបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចលីមើរនៅថ្ងៃទី ២ ខែកក្កដា ហើយបន្ទាប់មកបានអនុម័តសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យជាឯកច្ឆន្ទនៅថ្ងៃទី ៤ ខែកក្កដា។ យោងតាមវិគីភីឌា ទោះបីជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមមិនទាន់ច្បាស់លាស់ក្នុងរយៈពេលភាគច្រើនក៏ដោយ ក៏ជ័យជម្នះដ៏ម៉ឺងម៉ាត់នៅយ៉កថោនក្នុងឆ្នាំ ១៧៨១ បានបង្ខំឱ្យស្ដេច ចច ទី៣ និងរដ្ឋាភិបាលចក្រភពអង់គ្លេសចរចាបញ្ឈប់ការគ្រប់គ្រងអាណានិគម និងទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់អាមេរិក ដែលបានកំណត់ជាផ្លូវការក្នុងសន្ធិសញ្ញាក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ១៧៨៣។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញមានប្រសិទ្ធភាពនៅឆ្នាំ ១៧៨៩ ហើយច្បាប់ស្តីពីសិទ្ធិ (Bill of Rights) ត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ ១៧៩១។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អាណានិគមទាំង ១៣ ស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរអាត្លង់ទិកនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ ប្រជាជននៅក្នុងអាណានិគមទាំងនេះរួមមានពួកអាណានិគមអង់គ្លេស ទាសករអាហ្វ្រិក និងជនជាតិដើមអាមេរិកាំង។ តួអង្គសំខាន់ៗក្នុងបដិវត្តន៍រួមមាន លោក ចច វ៉ាស៊ីងតោន (មេបញ្ជាការកងទ័ព) លោក ថូម៉ាស ជេហ្វឺសុន (អ្នកសរសេរសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ) លោក សាំយូអែល អាដាម (អ្នកដឹកនាំការតវ៉ា) និងអ្នកដទៃទៀត។

យោងតាមវិគីភីឌា ក៏មានក្រុមអ្នកគាំទ្រចក្រភពអង់គ្លេស (Loyalists) ដែលបានប្រឆាំងនឹងបដិវត្តន៍ និងជនជាតិដើមជាច្រើនដែលបានគាំទ្រភាគីអង់គ្លេស ដូចជា លោក ថាយេនដាណេហ្គា (Thayendanegea) ជាអ្នកដឹកនាំជនជាតិម៉ូហក (Mohawk) ដែលជាឥស្សរជនជនជាតិដើមដ៏លេចធ្លោប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ាទ្រីយ៉ត។ សង្គ្រាមក៏មានការចូលរួមពីទាហានស៊ីឈ្នួលហេសៀន (Hessians) ដែលត្រូវបានជួលដោយអង់គ្លេស ហើយក្រោយមកមានជំនួយពីបារាំង អេស្ប៉ាញ និងហូឡង់។

អាហ្វ្រិកអាមេរិកាំងក៏បានដើរតួនាទីសំខាន់ផងដែរ។ តាមវិគីភីឌា គ្រីសពឹស អាទឺក (Crispus Attucks) ដែលជាអតីតទាសករ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាបុគ្គលដំបូងដែលបានបូជាជីវិតដើម្បីបុព្វហេតុឯករាជ្យ។ លោក សាឡឹម ព័រ (Salem Poor) ជាទាហានអាហ្វ្រិកអាមេរិកាំងម្នាក់ដែលបានទិញសេរីភាពខ្លួនឯង ហើយបានក្លាយជាវីរៈជនក្នុងសមរភូមិប៊ុនកឺ ហ៊ីល (Battle of Bunker Hill)។ កងវរសេនាតូចទី ១ នៃកងវរសេនាតូចរ៉ូដ អាយឡិន (1st Rhode Island Regiment) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកងវរសេនាតូចស្បែកខ្មៅដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌា បានរាយការណ៍ថា មូលហេតុចម្បងនៃបដិវត្តន៍គឺការមិនពេញចិត្តរបស់ពួកអាណានិគមចំពោះការយកពន្ធដោយរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស ដោយគ្មានតំណាងនៅក្នុងសភា។ ច្បាប់ត្រារាជ្យ (Stamp Act) ឆ្នាំ ១៧៦៥ និងការដុតនាវា HMS Gaspee ដោយក្រុមកូនប្រុសនៃសេរីភាពនៅឆ្នាំ ១៧៧២ គឺជាឧទាហរណ៍នៃការតវ៉ាកាន់តែខ្លាំងឡើង។ ព្រឹត្តិការណ៍បូស្តុន ទីផាពិធី (Boston Tea Party) នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៧៧៣ ដែលដឹកនាំដោយលោក សាំយូអែល អាដាម និងក្រុមកូនប្រុសនៃសេរីភាព បានក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍និមិត្តរូបនៃការតស៊ូរបស់អាណានិគម។

សង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិកបានផ្ទុះឡើងនៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៧៧៥ ជាមួយនឹងសមរភូមិលេកស៊ីងតោន និងខនខដ ដែលនៅក្នុងនោះព្រះអង្គម្ចាស់ អ៊ីស្តាប្រុក (Prince Estabrook) ដែលជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្តស្បែកខ្មៅ បានរងរបួស និងក្លាយជាជនរងគ្រោះយោធាស្បែកខ្មៅដំបូងគេ។ កងទ័ពទ្វីបក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក វ៉ាស៊ីងតោន បានប្រឈមមុខនឹងកងទ័ពអង់គ្លេសដែលមានកម្លាំងខ្លាំងជាង។ យោងតាមវិគីភីឌា ជ័យជម្នះនៅសមរភូមិសារ៉ាតូហ្គាឆ្នាំ ១៧៧៧ បានទាក់ទាញឱ្យបារាំងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អាមេរិក ដែលជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយ។

នៅឆ្នាំ ១៧៧៨ លោក ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែម វ៉ន ស្ទូបិន បានចាប់ផ្ដើមបង្វឹកកងទ័ពទ្វីបនៅវ៉ាលីហ្វហ្វច ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពមានវិន័យនិងប្រសិទ្ធភាពកាន់តែខ្លាំង។ នៅឆ្នាំ ១៧៨១ សមរភូមិខៅផែនស៍ (Battle of Cowpens) នៅរដ្ឋខារ៉ូឡាយណាខាងត្បូង និងការឡោមព័ទ្ធនៅយ៉កថោន រដ្ឋវឺជីនៀ បាននាំឱ្យការចុះចាញ់របស់កងទ័ពអង់គ្លេសក្រោមការដឹកនាំរបស់មេទ័ព ខនវ៉ាលីស ហើយបញ្ចប់សង្គ្រាមធំៗ។

ក្រោយសង្គ្រាម សន្ធិសញ្ញាក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ១៧៨៣ បានទទួលស្គាល់ឯករាជ្យរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៧៨៧ និងចូលជាធរមាននៅឆ្នាំ ១៧៨៩។ ច្បាប់ស្តីពីសិទ្ធិ (Bill of Rights) ត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ ១៧៩១ ដោយធានានូវសេរីភាពជាមូលដ្ឋានរបស់ពលរដ្ឋ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ទិដ្ឋភាពសេដ្ឋកិច្ចនៃបដិវត្តន៍គឺផ្តោតលើការប្រឆាំងនឹងពន្ធដាររបស់អង់គ្លេស ដូចជាពន្ធលើស្ករ តែ និងឯកសារផ្សេងៗ ដែលបានធ្វើឱ្យអាណានិគមជួបការលំបាកសេដ្ឋកិច្ច។ ដើម្បីផ្តល់ថវិកាដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសង្គ្រាម សភាទ្វីបទីពីរបានបោះពុម្ពក្រដាស់ប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជាក្រដាស់ប្រាក់ ៥ ដុល្លារដែលបង្ហាញក្នុងរូបភាពខាងលើ។ លោក រ៉ូបឺត ម៉ូរិស (Robert Morris) ដែលជាអ្នកហិរញ្ញវត្ថុ និងជាស្ថាបនិកមួយរូប បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរៃអង្គាសថវិកាសម្រាប់កងទ័ព។ ក្រោយសង្គ្រាម លោក អាឡិចសាន់ឌឺ ហាមីលតុន (Alexander Hamilton) ដែលជារដ្ឋលេខាធិការរតនាគារទីមួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បានបង្កើតប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិឡើងវិញ។

ខាងវប្បធម៌ បដិវត្តន៍ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិតនៃការត្រាស់ដឹង (Enlightenment) ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើសិទ្ធិបុគ្គល និងអធិបតេយ្យភាពប្រជាជន។ សៀវភៅ "Common Sense" របស់ ថូម៉ាស ផេន (Thomas Paine) ដែលបានបោះពុម្ពនៅថ្ងៃទី ១០ ខែមករា ឆ្នាំ ១៧៧៦ បានដាស់ស្មារតីប្រជាជនឱ្យទាមទារឯករាជ្យពេញលេញ។ សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យដែលសរសេរដោយ ថូម៉ាស ជេហ្វឺសុន ក៏ជាឯកសារវប្បធម៌ដ៏សំខាន់ដែលបានប្រកាសសិទ្ធិមិនអាចកាត់ផ្តាច់បានរបស់មនុស្សដូចជា “ជីវិត សេរីភាព និងការស្វែងរកសុភមង្គល”។ ឯកសារទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងការអភិវឌ្ឍប្រជាធិបតេយ្យនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងពិភពលោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បដិវត្តន៍អាមេរិកគឺជាបដិវត្តន៍ដំបូងគេក្នុងរលកបដិវត្តន៍អាត្លង់ទិក (Atlantic Revolutions) ដែលបានបំផុសគំនិតចលនាឯករាជ្យ និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅជុំវិញពិភពលោក រួមទាំងបដិវត្តន៍បារាំង និងបដិវត្តន៍អាមេរិកឡាទីន។ គោលការណ៍ “គ្មានការយកពន្ធដោយគ្មានតំណាង” និងសិទ្ធិបះបោរប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលអយុត្តិធម៌ បានបន្តជះឥទ្ធិពលរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរពែល (KhmerPulse) មេរៀនពីបដិវត្តន៍អាមេរិកអាចផ្តល់នូវបរិបទសម្រាប់ការយល់ដឹងអំពីការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិ និងប្រជាធិបតេយ្យនៅកម្ពុជាសម័យទំនើប។ ទោះបីជាលក្ខខ័ណ្ឌប្រវត្តិសាស្ត្រខុសគ្នាក៏ដោយ ការស្វែងរកអធិបតេយ្យភាពជាតិ និងសិទ្ធិពលរដ្ឋគឺជាប្រធានបទដែលនៅតែពាក់ព័ន្ធ។ លើសពីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកសម័យទំនើប ដែលជាមហាអំណាចសកល បានបន្តមានឥទ្ធិពលលើនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ពិភពលោក ដោយឫសគល់របស់វាចាប់ផ្ដើមពីបដិវត្តន៍នេះ។