ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

"ទីក្រុងបុរាណ" សំដៅលើតំបន់តាំងទីលំនៅដ៏ធំនិងអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលមានលក្ខណៈដូចជាទីក្រុងនាពេលបច្ចុប្បន្ន ប៉ុន្តែបានកកើតឡើងតាំងពីសម័យបុរាណរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន។ តាមវិគីភីឌា (Wikipedia) ទីក្រុងគឺជាការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សដែលមានទំហំធំ មានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ និងមានមុខងារសេដ្ឋកិច្ចក្រៅពីកសិកម្ម។ ទីក្រុងបុរាណដំបូងបានលេចឡើងនៅចន្លោះប្រហែល ៤០០០ ដល់ ៣០០០ ឆ្នាំមុនគ្រិស្តសករាជ នៅតំបន់ Mesopotamia (ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់បច្ចុប្បន្ន) អេហ្ស៊ីប ជ្រលងទន្លេ Indus និងក្រោយមកនៅ Mesoamerica។ ទីក្រុងទាំងនេះជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចនយោបាយ សាសនា និងពាណិជ្ជកម្ម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ទីក្រុងបុរាណភាគច្រើនត្រូវបានស្ថាបនានៅជិតប្រភពទឹក ដូចជាទន្លេ Tigris និង Euphrates នៅ Mesopotamia ទន្លេ Nile នៅអេហ្ស៊ីប និងទន្លេ Indus នៅឥណ្ឌាបុរាណ ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ទឹកសម្រាប់កសិកម្ម និងជាផ្លូវដឹកជញ្ជូន។ ប្រជាជននៅទីក្រុងបុរាណមានចំនួនច្រើន ខុសពីភូមិតូចៗ។ ជាឧទាហរណ៍ ទីក្រុង Ur នៅ Mesopotamia មានប្រជាជនប្រមាណ ៦៥,០០០ នាក់ក្នុងសម័យកាលដ៏រុងរឿងរបស់ខ្លួន។ ទីក្រុង Mohenjo-daro នៅអរិយធម៌ Indus មានប្រជាជនប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់។ ភាសានិយាយនៅទីក្រុងដំបូងរួមមានភាសា Sumerian ភាសាអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងភាសាឥណ្ឌាបុរាណ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃទីក្រុងបុរាណចាប់ផ្តើមពីការផ្លាស់ប្តូរពីការរស់នៅបែបកុលសម្ព័ន្ធទៅជាសហគមន៍កសិកម្មដែលនាំឱ្យមានប្រព័ន្ធថ្នាក់សង្គម និងការប្រមូលផ្តុំអំណាច។ តាមវិគីភីឌា ទីក្រុងដំបូងបំផុតបានលេចឡើងនៅ Mesopotamia ក្នុងសម័យ Ubaid និង Uruk (ប្រមាណ ៤៥០០-៣១០០ មុនគ.ស.) ដូចជា Eridu, Uruk, និង Ur។ រដ្ឋ-ទីក្រុង Sumerian បានអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធស្មុគស្មាញ រួមមានរដ្ឋបាល សាសនា និងការកត់ត្រា (អក្សរ cuneiform)។ នៅជ្រលងទន្លេ Indus ទីក្រុង Mohenjo-daro និង Harappa បានរីកចម្រើនពី ២៦០០ ដល់ ១៩០០ មុនគ.ស. ជាមួយផែនការទីក្រុងដ៏រីកចម្រើន រួមមានប្រព័ន្ធលូទឹក។

នៅអេហ្ស៊ីបបុរាណ ទីក្រុងដូចជា Memphis និង Thebes បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយនិងសាសនា។ ក្នុងសម័យបុរាណ (Classical Antiquity) ទីក្រុងក្រិកដូចជា Athens និងទីក្រុងរ៉ូមបានឈានដល់កម្រិតខ្ពស់នៃការអភិវឌ្ឍ។ តាមវិគីភីឌា ទីក្រុងរ៉ូមគឺជាទីក្រុងដំបូងគេដែលមានប្រជាជនដល់ទៅ ១ លាននាក់។ ទីក្រុង Teotihuacan នៅ Mesoamerica ក៏មានប្រជាជនរាប់សែននាក់ និងមានប្រាសាទធំៗ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃទីក្រុងបុរាណពឹងផ្អែកលើអតិរេកកសិកម្មពីទីជនបទជុំវិញ ការជួញដូរផ្លូវឆ្ងាយ និងការយកពន្ធ។ តាមវិគីភីឌា សិប្បកម្មដូចជាការធ្វើដីឥដ្ឋ តម្បាញ និងស្មិតដែកបានរីកចម្រើន ហើយមានទីផ្សារសម្រាប់ការជួញដូរទំនិញ។ កាក់ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅសម័យក្រោយៗ។

វប្បធម៌ទីក្រុងបុរាណត្រូវបានសម្គាល់ដោយស្ថាបត្យកម្មមហាសាល ដូចជាពីរ៉ាមីតនៅអេហ្ស៊ីប ហ្សីហ្គូរ៉ាត (ziggurats) នៅ Mesopotamia និងព្រះវិហារនៅក្រិក។ តាមវិគីភីឌា ប្រព័ន្ធអក្សរដូចជា cuneiform និង hieroglyphics ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ការគ្រប់គ្រង និងកំណត់ត្រា។ ច្បាប់ជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ ដូចជាក្រមហាំមូរ៉ាប៊ី (Code of Hammurabi) គឺជាសញ្ញាមួយនៃការរៀបចំសង្គម។ សាសនាមានតួនាទីកណ្តាល ដោយមានបូជនីយដ្ឋានដ៏ធំសម្រាប់ការគោរពបូជា។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ការសិក្សាអំពីទីក្រុងបុរាណមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការយល់ដឹងពីការចាប់កំណើតនៃអរិយធម៌មនុស្ស ការរៀបចំសង្គម និងការធ្វើផែនការទីក្រុង។ តាមវិគីភីឌា ស្ថាបត្យកម្ម និងប្រព័ន្ធហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៃទីក្រុងបុរាណ ដូចជាប្រព័ន្ធលូនៅ Indus ឬផ្លូវថ្នល់នៅរ៉ូម បានផ្តល់គំរូសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍទីក្រុងនៅពេលក្រោយ។

បច្ចុប្បន្ន ទីតាំងបុរាណជាច្រើនគឺជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៃអង្គការយូណេស្កូ ដែលទាក់ទាញទេសចររាប់លាននាក់ និងរួមចំណែកដល់សេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការស្វែងយល់អំពីទីក្រុងបុរាណអាចជួយបង្កើនចំណាប់អារម្មណ៍លើប្រវត្តិសាស្ត្រ ជាពិសេសដោយសារកម្ពុជាក៏មានប្រាសាទបុរាណដូចជាអង្គរវត្ត ដែលជាទីក្រុងបុរាណដ៏ធំមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។