ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

រ៉ូមបុរាណ (Ancient Rome) គឺជាអរិយធម៌របស់ទីក្រុងរ៉ូម ដែលតាមនិយមន័យនៃប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប ចាប់ផ្ដើមពីការបង្កើតទីក្រុងរ៉ូមនៅលើឧបទ្វីបអ៊ីតាលី ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុនគ.ស. រហូតដល់ការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមភាគខាងលិច ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៥ នៃគ.ស.។ តាមវិគីភីឌា រយៈពេលដ៏វែងនេះរួមបញ្ចូលនគររ៉ូម (៧៥៣ ដល់ ៥០៩ មុនគ.ស.) សាធារណរដ្ឋរ៉ូម (៥០៩ ដល់ ២៧ មុនគ.ស.) និងចក្រភពរ៉ូម រហូតដល់ការដួលរលំនៃចក្រភពភាគខាងលិច។

ចាប់ផ្ដើមពីទីតាំងតាំងទីលំនៅតូចមួយរបស់ជនជាតិអ៊ីតាលី (Italic) ទីក្រុងរ៉ូមបានរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពល ហើយបន្ទាប់មកបានក្លាយជាចក្រភពដ៏ធំ ដែលគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគច្រើននៃតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ អឺរ៉ុប អាហ្វ្រិកខាងជើង និងតំបន់ជិតបូព៌ា។ តាមវិគីភីឌា មរតករបស់រ៉ូមបុរាណ ទាំងផ្នែកច្បាប់ ភាសា ស្ថាបត្យកម្ម វិស្វកម្ម និងប្រព័ន្ធនយោបាយ នៅតែជះឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រៅលើអរិយធម៌ពិភពលោករហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ចំណុចកណ្ដាលនៃរ៉ូមបុរាណគឺទីក្រុងរ៉ូម ដែលស្ថិតនៅលើឧបទ្វីបអ៊ីតាលី ក្នុងតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ។ តាមវិគីភីឌា ចក្រភពរ៉ូមបានពង្រីកទឹកដីដល់ទីបំផុតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជត្រាហ្សាន (Trajan) នៅឆ្នាំ ១១៧ នៃគ.ស. ដោយលាតសន្ធឹងពីកោះអង់គ្លេសនៅភាគខាងលិច រហូតដល់តំបន់មេសូប៉ូតាមីនៅភាគខាងកើត។

ផ្នែកភាសា ភាសាឡាតាំង (Latin) មានឥទ្ធិពលខ្លាំងនៅភាគខាងលិចនៃចក្រភព ទាំងជាភាសាកំណើត និងជាភាសារដ្ឋបាល ចំណែកភាសាក្រិក (Greek) គឺជាភាសាគ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងកើត។ ចំពោះចំនួនប្រជាជន តាមវិគីភីឌា ការប៉ាន់ស្មានបង្ហាញថា ចក្រភពរ៉ូមមានប្រជាជនពី ៥០ ទៅ ៩០ លាននាក់។ នៅឆ្នាំ ២១២ នៃគ.ស. អធិរាជការ៉ាកាឡា (Caracalla) បានចេញបទបញ្ជាផ្ដល់សញ្ជាតិរ៉ូមដល់បុរសសេរីទាំងអស់ក្នុងចក្រភព ដែលបានពង្រីកវិសាលភាពនៃពលរដ្ឋភាពយ៉ាងខ្លាំង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ទីក្រុងរ៉ូមត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ៧៥៣ មុនគ.ស. ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះមហាក្សត្រ រហូតដល់ឆ្នាំ ៥០៩ មុនគ.ស. នៅពេលដែលរបបរាជានិយមត្រូវបានផ្ដួលរំលំ និងសាធារណរដ្ឋរ៉ូមត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋ រ៉ូមបានពង្រីកអំណាចយ៉ាងឆាប់រហ័សតាមរយៈសង្គ្រាមជាច្រើន រួមទាំងសង្គ្រាមពួនិក (Punic Wars) ប្រឆាំងនឹងក្រុងកាថាច (Carthage) ហើយបានក្លាយជាមហាអំណាចដែលគ្រប់គ្រងតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ។

ការពង្រីកទឹកដីនាំមកនូវទ្រព្យសម្បត្តិ និងទាសករយ៉ាងច្រើន ប៉ុន្តែក៏បង្កើតជាភាពតានតឹងក្នុងសង្គម និងសង្គ្រាមស៊ីវិលជាបន្តបន្ទាប់។ សេសារ (Caesar) បានកាន់អំណាចផ្ដាច់ការ មុនពេលត្រូវបានធ្វើឃាតនៅឆ្នាំ ៤៤ មុនគ.ស.។ សង្គ្រាមស៊ីវិលបានបន្តរហូតដល់អូហ្គូស្តូស (Octavian) បានយកឈ្នះលើម៉ាក អាន់តូនី (Mark Antony) និងក្លេអូប៉ាត្រា (Cleopatra) នៅសមរភូមិអាក់ទីញ៉ូម (Actium) ក្នុងឆ្នាំ ៣១ មុនគ.ស. ហើយនៅឆ្នាំ ២៧ មុនគ.ស. លោកបានក្លាយជាអធិរាជរ៉ូមអង្គដំបូង ក្រោមព្រះនាមអូហ្គូស្តូស (Augustus)។

ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភព តំបន់មេឌីទែរ៉ាណេបានឆ្លងកាត់រយៈពេលនៃស្ថិរភាព និងវិបុលភាព ដែលគេស្គាល់ថាជាសន្តិភាពរ៉ូម (Pax Romana) ហើយចក្រភពបានឈានដល់ទឹកដីធំបំផុតក្រោមអធិរាជត្រាហ្សានក្នុងឆ្នាំ ១១៧ នៃគ.ស.។ បន្ទាប់ពីវិបត្តិនៅសតវត្សរ៍ទី៣ អធិរាជដាយអូឃ្លេស្យាន (Diocletian) បានធ្វើកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលយ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយអធិរាជខនស្តង់ទីន (Constantine) បានផ្លាស់ប្ដូរស្ថានភាពគ្រិស្តសាសនានៅក្នុងចក្រភព។

នៅសតវត្សរ៍ទី៥ ចក្រភពរ៉ូមភាគខាងលិចបានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ដោយរងការឈ្លានពានពីក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ។ ពួកវីស៊ីហ្គោត (Visigoths) បានវាយប្រហារ និងប្លន់ក្រុងរ៉ូមនៅឆ្នាំ ៤១០ នៃគ.ស. ហើយនៅឆ្នាំ ៤៧៦ ចក្រភពរ៉ូមភាគខាងលិចត្រូវបានបញ្ចប់ នៅពេលអធិរាជអង្គចុងក្រោយត្រូវបានទម្លាក់ពីអំណាច។ ចំណែកចក្រភពរ៉ូមភាគខាងកើត ឬចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន (Byzantine) បានបន្តអត្ថិភាពរហូតដល់ឆ្នាំ ១៤៥៣។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃរ៉ូមបុរាណពឹងផ្អែកជាចម្បងលើកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម។ តាមវិគីភីឌា បណ្ដាញផ្លូវថ្នល់ កំពង់ផែ និងរូបិយវត្ថុរួមបានភ្ជាប់តំបន់ផ្សេងៗនៃចក្រភពចូលគ្នា និងជំរុញពាណិជ្ជកម្មឆ្លងតំបន់។ ផ្សារត្រាហ្សាន (Trajan's Market) នៅទីក្រុងរ៉ូម ដែលសាងសង់ដោយអាប៉ូឡូដូរូស នៃដាម៉ាស (Apollodorus of Damascus) គឺជាគំរូនៃមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំនៅសម័យនោះ។

ផ្នែកវប្បធម៌ តាមវិគីភីឌា រ៉ូមបុរាណត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ក្រេកូ-រ៉ូម៉ាន (Greco-Roman) ដែលទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រៅពីវប្បធម៌ក្រិក។ អក្សរសិល្ប៍ឡាតាំង ដូចជាស្នាដៃរបស់សេសេរ៉ូ (Cicero) និងវើជីល (Virgil) នៅតែត្រូវបានសិក្សារហូតដល់សព្វថ្ងៃ ចំណែកគំនូរជញ្ជាំង និងសិល្បៈផ្គុំក្បឿងតូចៗ (mosaic) ដូចនៅទីក្រុងប៉ុមពេយ (Pompeii) បង្ហាញពីជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជនរ៉ូម។ ខាងស្ថាបត្យកម្ម និងវិស្វកម្ម ជនជាតិរ៉ូមបានប្រើប្រាស់បេតុងយ៉ាងទូលំទូលាយ ដូចជាការសាងសង់ប៉ាន់ធីអុន (Pantheon) ក្រោមរជ្ជកាលអធិរាជហាដ្រៀន (Hadrian) ដែលនៅតែជាអាគារមានដំបូលបេតុងគ្មានដែកពង្រឹង ធំជាងគេបំផុតក្នុងលោក។

ច្បាប់រ៉ូម ដែលបានអភិវឌ្ឍពីសម័យសាធារណរដ្ឋដល់សម័យចក្រភព បានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃប្រព័ន្ធច្បាប់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើនសព្វថ្ងៃ។ ផ្នែកសាសនា ប្រជាជនរ៉ូមដើមឡើយគោរពព្រះច្រើនអង្គ ប៉ុន្តែក្រោយមកគ្រិស្តសាសនាបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំង និងបានក្លាយជាសាសនាផ្លូវការនៃចក្រភពនៅចុងសតវត្សរ៍ទី៤។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សំណង់ និងបូជនីយដ្ឋានជាច្រើនរបស់រ៉ូមបុរាណនៅតែឈររហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ តាមវិគីភីឌា ផ្លូវអាប៉ៀ (Appian Way) ដែលភ្ជាប់ទីក្រុងរ៉ូមទៅតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសអ៊ីតាលី នៅតែអាចប្រើប្រាស់បានរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយស្ពានទឹកប៉ុង ឌូ ហ្គារ (Pont du Gard) នៅប្រទេសបារាំង ដែលសាងសង់ឡើងប្រហែលឆ្នាំ ១៩ មុនគ.ស. ត្រូវបានចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។

តាមវិគីភីឌា មរតករបស់រ៉ូមបុរាណនៅតែបន្តមានវត្តមានក្នុងជីវិតសម័យទំនើប ទាំងផ្នែកភាសា ច្បាប់ សិល្បៈ និងស្ថាប័ននយោបាយ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ប្រធានបទរ៉ូមបុរាណលេចឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងសារព័ត៌មានអន្តរជាតិ នៅពេលមានការរកឃើញបុរាណវិទ្យាថ្មីៗ ការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌ ឬការជជែកដេញដោលអំពីមរតកខាងច្បាប់ និងនយោបាយរបស់ចក្រភព។ ការសិក្សាអំពីរ៉ូមបុរាណក៏នៅតែជាផ្នែកមួយសំខាន់នៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោករហូតដល់សព្វថ្ងៃ។