សមុទ្រអង់ដាម៉ង់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សមុទ្រអង់ដាម៉ង់គឺជាសមុទ្ររឹមមួយនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌាភាគឦសាន។ សមុទ្រនេះមានព្រំប្រទល់ខាងជើងនិងខាងកើតជាប់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា (ភូមា) តាមបណ្ដោយឈូងសមុទ្រម៉ាតាបាន និងឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេរបស់ប្រទេសថៃ។ ខាងលិចត្រូវបានបំបែកចេញពីឈូងសមុទ្របេងហ្គាល់ ដោយកោះអង់ដាម៉ង់និងកោះនីកូបារបស់ប្រទេសឥណ្ឌា។ នៅភាគខាងត្បូង សមុទ្រនេះឈានដល់កោះប្រឺអេភាគខាងជើងកោះស៊ូម៉ាត្រា ហើយភ្ជាប់ទៅច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកានៅភាគអាគ្នេយ៍។ តាមវិគីភីឌា សមុទ្រអង់ដាម៉ង់មានផ្ទៃក្រឡាប្រមាណ ៧៩៧ ៧០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា និងជម្រៅមធ្យម ១ ០៩៦ ម៉ែត្រ ដោយជម្រៅអតិបរមាវាស់បាន ៤ ១៩៨ ម៉ែត្រ។ សមុទ្រនេះជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនដ៏សំខាន់តភ្ជាប់មហាសមុទ្រឥណ្ឌាទៅសមុទ្រចិនខាងត្បូង តាមរយៈច្រកម៉ាឡាកា ហើយក៏ជាតំបន់មានជីវចម្រុះសមុទ្រខ្ពស់ ជាពិសេសថ្មប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្ម និងព្រៃកោងកាង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា តាមភូមិសាស្ត្រ សមុទ្រអង់ដាម៉ង់ជាផ្នែកមួយនៃអាងទឹកខាងក្រោយ-អាកទិក (back-arc basin) ដែលកកើតឡើងពីដំណើរការនៃចានតិកតូនិករវាងចានឥណ្ឌានិងចានអឺរ៉ាស៊ី។ ឈ្នាប់បាតសមុទ្រមានលក្ខណៈជ្រលងនិងខ្ពង់ខ្ពស់ស្មុគស្មាញ ដោយតំបន់ឆ្នេរខាងកើតនិងខាងលិចមានជម្រៅខុសៗគ្នា។ ទន្លេសំខាន់ៗដែលហូរចូលរួមមាន ទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី ទន្លេសាឡ្វិន និងទន្លេសិត្តុង ដែលនាំមកនូវដីល្បាប់យ៉ាងច្រើន ធ្វើឱ្យទឹកនៅភាគខាងជើងមានពណ៌បៃតងនិងសម្បូរជីវជាតិ។

តាមវិគីភីឌា ប្រជាជននៅតាមឆ្នេរសមុទ្រជុំវិញមានក្រុមជនជាតិចម្រុះដូចជា ជនជាតិមន ជនជាតិរាគីន និងជនជាតិម៉ាឡេនៅភូមា និងប្រជាជនថៃ ជនជាតិម៉ាឡេ និងជនជាតិម៉ូកេន (Moken) នៅប្រទេសថៃ។ ក្រុមកោះអង់ដាម៉ង់និងនីកូបារ៉នមានប្រជាជនជនជាតិដើមដូចជា សេនទីណេលីស និងជារ៉ាវ៉ា ដែលរស់នៅដាច់ដោយឡែកពីសង្គមសម័យទំនើប។ សហគមន៍ម៉ូកេនជាអ្នកសមុទ្រនិយាម រស់នៅតាមកោះនានាក្នុងប្រជុំកោះមឺហ្គី ភូមា ហើយមានជំនាញរស់នៅតាមធម្មជាតិសមុទ្រ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សមុទ្រអង់ដាម៉ង់បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រតំបន់ជាយូរមកហើយ។ នៅសម័យបុរាណ សមុទ្រនេះជាផ្នែកមួយនៃផ្លូវសមុទ្រសូត្រ (Maritime Silk Road) តភ្ជាប់ឥណ្ឌា ចិន និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ អាណាចក្រដំបូងៗដូចជា ហ្វូណន និងស្រីវិចាយ៉ា បានប្រើប្រាស់សមុទ្រនេះជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនិងផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌។ កោះអង់ដាម៉ង់ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយពួកអឺរ៉ុបនៅសតវត្សទី១៨ ហើយក្រោយមកស្ថិតក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ដោយប្រើជាកន្លែងដាក់កំហិតអ្នកទោសនយោបាយឥណ្ឌា។

ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ធំបំផុតមួយគឺរញ្ជួយដីនិងរលកយក្សស៊ូណាមីនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌាឆ្នាំ២០០៤។ តាមវិគីភីឌា រញ្ជួយដីនេះមានកម្រិត ៩.១ រ៉ិចទ័រ បណ្តាលមកពីការបាក់ស្រុតនៃចានភូគព្ភសាស្ត្រតាមបណ្តោយព្រំប្រទល់រវាងចានភូមានិងចានឥណ្ឌូ-អូស្ត្រាលី នៅក្នុងសមុទ្រអង់ដាម៉ង់។ រលកយក្សនេះបណ្តាលឱ្យមនុស្សប្រមាណ ២៣០ ០០០ នាក់ស្លាប់នៅជុំវិញបណ្តាប្រទេសឥណ្ឌា ឥណ្ឌូនេស៊ី ថៃ ស្រីលង្កា និងប្រទេសដទៃទៀត។ ឆ្នេរសមុទ្រថៃដូចជា ខេត្តភូកេត ខេត្តក្រប៊ី និងខេត្តផាំងង៉ា ត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងដំណំ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចជុំវិញសមុទ្រអង់ដាម៉ង់ពឹងផ្អែកលើវិស័យនេសាទ ទេសចរណ៍ និងការដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។ ទឹកសមុទ្រសម្បូរធនធានជលផល ជាពិសេសត្រីសមុទ្រនិងគ្រឿងសមុទ្រ ដែលជាប្រភពចំណូលសម្រាប់សហគមន៍ឆ្នេរនៅភូមានិងថៃ។ វិស័យទេសចរណ៍ក៏ជាកត្តាសំខាន់ដែរ ដោយមានគោលដៅល្បីៗដូចជា កោះភូកេត កោះភីភី កោះក្រប៊ី ប្រជុំកោះស៊ីមីឡាន និងកោះមឺហ្គី ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។ ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកានៅភាគខាងត្បូង គឺជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនដ៏មមាញឹកបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក ដោយមាននាវាដឹកទំនិញនិងនាវាដឹកប្រេងឆ្លងកាត់ជាប្រចាំ ផ្តល់សារៈសំខាន់ដល់ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ តាមវិគីភីឌា សហគមន៍ឆ្នេរមានវប្បធម៌ចម្រុះ ដោយលាយបញ្ចូលគ្នារវាងព្រះពុទ្ធសាសនា ឥស្លាមសាសនា និងជំនឿជនជាតិដើម។ ជនជាតិម៉ូកេនមានប្រពៃណីប្លែកៗ និងសិល្បៈសមុទ្រសម្បូរបែប។ តំបន់នេះក៏មានឧទ្យានជាតិសមុទ្រជាច្រើនដូចជា ឧទ្យានជាតិស៊ីមីឡាន ឧទ្យានជាតិស៊ុីរិន្ទ និងដែនជម្រកសត្វព្រៃមឺហ្គី ដែលការពារប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីថ្មប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្ម និងព្រៃកោងកាង។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ការអភិវឌ្ឍហួសកម្រិតនិងការបំពុលប្លាស្ទិកបានគំរាមកំហែងដល់ជីវចម្រុះនៃសមុទ្រនេះផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សមុទ្រអង់ដាម៉ង់នៅតែជាតំបន់សកម្មរញ្ជួយដីរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ដោយមានការកត់ត្រារញ្ជួយដីកម្រិតមធ្យមជាញឹកញាប់។ ភ្នំភ្លើងកោះបារ៉ែន (Barren Island) ដែលជាភ្នំភ្លើងសកម្មតែមួយគត់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ស្ថិតនៅក្នុងសមុទ្រនេះ បានផ្ទុះឡើងជាបន្តបន្ទាប់ ដោយការផ្ទុះធំចុងក្រោយបង្អស់កត់ត្រានៅឆ្នាំ២០១៨។ សកម្មភាពភូគព្ភសាស្ត្រនេះបង្ហាញពីហានិភ័យបន្តនៃរលកយក្សស៊ូណាមី ដែលតម្រូវឱ្យមានប្រព័ន្ធព្រមានតាមដានជាប្រចាំ។

ក្រៅពីនេះ តាមវិគីភីឌា ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងជះឥទ្ធិពលដល់សមុទ្រអង់ដាម៉ង់ តាមរយៈការកើនសីតុណ្ហភាពទឹកសមុទ្រ ដែលបណ្តាលឱ្យបាតុភូតផ្កាថ្មទទួលរងកម្តៅ (coral bleaching) យ៉ាងទូលំទូលាយ នៅឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៦។ កម្រិតទឹកសមុទ្រកើនឡើងក៏គំរាមកំហែងដល់សហគមន៍ឆ្នេរ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទេសចរណ៍ផងដែរ។ ចំពោះទស្សនៈភូមិសាស្ត្រនយោបាយ សមុទ្រអង់ដាម៉ង់និងច្រកម៉ាឡាកាបានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពីមហាប្រទេស ជាពិសេសចិន ដែលកំពុងពង្រីកឥទ្ធិពលតាមរយៈគម្រោងខ្សែក្រវាត់និងផ្លូវ (Belt and Road) ហើយឥណ្ឌាដែលមានបញ្ជាការយោធានៅកោះអង់ដាម៉ង់នីកូបារ៉ន ដើម្បីត្រួតពិនិត្យចលនាកងទ័ពនៅក្នុងតំបន់។

សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា សមុទ្រអង់ដាម៉ង់អាចហាក់ដូចជាឆ្ងាយ ប៉ុន្តែការពាក់ព័ន្ធមានតាមរយៈសមាជិកភាពក្នុងអាស៊ាន និងការពឹងផ្អែកលើផ្លូវដឹកជញ្ជូនច្រកម៉ាឡាកាសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត ពលករកម្ពុជាមួយចំនួនធ្វើការក្នុងវិស័យនេសាទថៃ ដែលខ្លះអាចពាក់ព័ន្ធនឹងសមុទ្រនេះ ហើយបញ្ហាគ្រោះធម្មជាតិ និងបរិស្ថាននៅតំបន់នេះក៏ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រឈមរួមរបស់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងមូល។