តំបន់អង់ដេស

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាម Wikipedia តំបន់អង់ដេស (Andean region) គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌ដ៏ធំមួយនៅអាមេរិកខាងត្បូង ដែលស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយជួរភ្នំអង់ដេស (Andes)។ ជួរភ្នំនេះជាជួរភ្នំវែងជាងគេលើពិភពលោក ដោយមានប្រវែងជាង ៧០០០ គីឡូម៉ែត្រ លាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងនៃប្រទេសវ៉េណេស៊ុយអេឡា រហូតដល់ចុងខាងត្បូងបំផុតនៃទ្វីប នៅក្នុងប្រទេសអាហ្សង់ទីន និងឈីលី។ តំបន់នេះគ្របដណ្ដប់ផ្នែកធំៗនៃប្រទេសចំនួន ៧ គឺ វ៉េណេស៊ុយអេឡា កូឡុំប៊ី អេក្វាឌ័រ ប៉េរូ បូលីវី ឈីលី និងអាហ្សង់ទីន។

តំបន់អង់ដេសមិនត្រឹមតែជាទម្រង់ភូមិសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាតំបន់វប្បធម៌ដ៏សំខាន់មួយដែលគេហៅថា "ពិភពអង់ដេស" (Andean world) ផងដែរ។ តំបន់នេះសម្បូរទៅដោយភាពចម្រុះផ្នែកភូមិសាស្ត្រ ចាប់ពីឆ្នេរសមុទ្រស្ងួតហួតហែង ព្រៃពពកត្រូពិច ខ្ពង់រាបខ្ពស់ (Altiplano) រហូតដល់កំពូលភ្នំដែលគ្របដោយទឹកកកអស់កល្ប។ យោងតាម Wikipedia តំបន់នេះមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអាកាសធាតុ ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងជីវិតរស់នៅរបស់មនុស្សរាប់លាននាក់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ភូមិសាស្ត្រនៃតំបន់អង់ដេសត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយដំណើរការភូគព្ភសាស្ត្រនៃការបុកគ្នារវាងផ្ទាំងបច្ចេកតូនិកណាស្កា (Nazca Plate) និងផ្ទាំងអាមេរិកខាងត្បូង ដែលបណ្ដាលឱ្យមានការងើបឡើងនៃជួរភ្នំ និងសកម្មភាពភ្នំភ្លើងជាបន្តបន្ទាប់។ យោងតាម Wikipedia កំពូលភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅខាងក្រៅទ្វីបអាស៊ី គឺភ្នំអាខុនកាហ្គា (Aconcagua) ដែលមានកម្ពស់ ៦៩៥៩ ម៉ែត្រលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ ស្ថិតក្នុងប្រទេសអាហ្សង់ទីន។ ជួរភ្នំនេះក៏មានភ្នំភ្លើងសកម្មជាច្រើន ដូចជាភ្នំភ្លើងកូតូប៉ាហ្ស៊ី (Cotopaxi) នៅអេក្វាឌ័រ និងភ្នំភ្លើងអូចូសដេលសាឡាដូ (Ojos del Salado) នៅឈីលី ដែលជាភ្នំភ្លើងខ្ពស់ជាងគេលើពិភពលោក។

ប្រជាជននៅតំបន់អង់ដេសមានភាពចម្រុះជាតិពន្ធុ និងភាសា។ ក្រុមជនជាតិដើមសំខាន់ៗរួមមាន កេឈូ (Quechua) និងអាយម៉ារ៉ា (Aymara) ដែលរស់នៅប៉េរូ បូលីវី អេក្វាឌ័រ និងតំបន់ជិតខាង។ យោងតាម Wikipedia ភាសាកេឈូដែលជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសទាំងនោះ មានអ្នកនិយាយប្រមាណ ៨ ទៅ ១០ លាននាក់។ ក្រៅពីនេះ ភាសាអេស្ប៉ាញក៏ជាភាសានាំមុខ ដោយសារប្រវត្តិអាណានិគម។ ប្រជាជនភាគច្រើនរស់នៅតាមទីក្រុងធំៗដូចជា បូហ្គោតា (Bogotá) គីតូ (Quito) លីម៉ា (Lima) និងឡាប៉ាស (La Paz) ប៉ុន្តែនៅមានសហគមន៍កសិកម្មតាមតំបន់ភ្នំដាច់ស្រយាលជាច្រើនដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

តំបន់អង់ដេសមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរលង់ណាស់មកហើយ។ មុនការមកដល់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុប អរិយធម៌ជឿនលឿនជាច្រើនបានលេចរូបរាងនៅទីនេះ ដូចជាអរិយធម៌ចាវីន (Chavín) ម៉ូឈី (Moche) ណាហ្សកា (Nazca) និងធីវ៉ាណាគូ (Tiwanaku) ដែលបានបន្សល់ទុកស្នាដៃស្ថាបត្យកម្ម និងសិល្បៈដ៏អស្ចារ្យ។ យោងតាម Wikipedia អរិយធម៌ដ៏ល្បីល្បាញបំផុតគឺ អរិយធម៌អ៊ីនកា (Inca) ដែលបានបង្កើតឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៣ ហើយបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងឆាប់រហ័សរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ ដោយគ្រប់គ្រងតំបន់ធំធេងពីកូឡុំប៊ីបច្ចុប្បន្នរហូតដល់កណ្ដាលឈីលី ដោយមានរដ្ឋធានីនៅឃូសគូ (Cusco)។

អាណាចក្រអ៊ីនកាបានកសាងប្រព័ន្ធផ្លូវប្រមាណ ៤០០០០ គីឡូម៉ែត្រ ប្រព័ន្ធកសិកម្មតាមជម្រាលភ្នំ (terrace) និងទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យដូចជាម៉ាឈូពិចឈូ (Machu Picchu) ដែលបច្ចុប្បន្នជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ នៅឆ្នាំ ១៥៣២ កងទ័ពអេស្ប៉ាញក្រោមការដឹកនាំរបស់ ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ ភីហ្សារ៉ូ (Francisco Pizarro) បានចាប់ព្រះចៅអធិរាជអ៊ីនកា ហើយផ្ដួលរំលំអាណាចក្រនេះ ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងជំងឺរាតត្បាតដែលនាំមកដោយជនជាតិអឺរ៉ុប។ បន្ទាប់មក តំបន់នេះបានស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់អេស្ប៉ាញអស់រយៈពេលជិត ៣០០ ឆ្នាំ រហូតដល់ចលនាឯករាជ្យនៅដើមសតវត្សរ៍ទី ១៩ ក្រោមមេដឹកនាំដូចជា ស៊ីម៉ុន បូលីវ៉ា (Simón Bolívar) និង ហូសេ ដេ សាន ម៉ាទីន (José de San Martín)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចនៅតំបន់អង់ដេសមានមូលដ្ឋានចម្រុះ។ វិស័យកសិកម្មនៅតែសំខាន់សម្រាប់ប្រជាជនភាគច្រើន ជាពិសេសការដាំដុះដំណាំដែលសម្របខ្លួនទៅនឹងកម្ពស់ ដូចជាដំឡូង (ដែលមានកំណើតនៅតំបន់នេះ) ឃ្វីណូអា (quinoa) ពោត និងសណ្ដែកផ្សេងៗ។ យោងតាម Wikipedia តំបន់នេះក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលរុករករ៉ែដ៏សំខាន់របស់ពិភពលោក៖ ប្រទេសប៉េរូជាអ្នកផលិតប្រាក់ធំទីពីរ និងមានរ៉ែទង់ដែង មាស ស័ង្កសី ខណៈប្រទេសឈីលីជាអ្នកផលិតទង់ដែងធំជាងគេ។ ក្នុងរយៈពេលថ្មីៗ លីច្យូម (lithium) ដែលមានក្នុងបឹងអំបិលនៅ "ត្រីកោណលីច្យូម" រវាងអាហ្សង់ទីន បូលីវី និងឈីលី បានក្លាយជាធនធានយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ផលិតថ្មអាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។

វប្បធម៌អង់ដេសជាការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងឥទ្ធិពលដើមនិងអាណានិគមអេស្ប៉ាញ។ ភាសាកេឈូនិងអាយម៉ារ៉ានៅតែមានជីវិត ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ។ តន្ត្រីបុរាណដែលប្រើខ្លុយតូយ៉ូ (quena) និងឆារ៉ាងហ្គោ (charango) ទទួលបានការកោតសរសើរជាសកល។ ពិធីបុណ្យដូចជា ពិធីបុណ្យព្រះអាទិត្យ (Inti Raymi) នៅប៉េរូ ក៏ដូចជាសិប្បកម្មត្បាញនិងមុខម្ហូបដូចជា សេប៊ីឆេ (ceviche) សុទ្ធតែជានិមិត្តសញ្ញាសំខាន់ៗ។ តាម Wikipedia កេរដំណែលនេះបានធ្វើឲ្យតំបន់អង់ដេសជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ធំមួយ ដោយមានភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់មកទស្សនាម៉ាឈូពិចឈូ ឃូសគូ និងទីកន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រផ្សេងៗទៀតរៀងរាល់ឆ្នាំ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់អង់ដេសកំពុងស្ថិតក្នុងចំណុចផ្ដោតនៃបញ្ហាសាកលជាច្រើន ដែលទាក់ទងនឹងអ្នកអាន KhmerPulse ផងដែរ។ ទីមួយ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុធ្វើឲ្យផ្ទាំងទឹកកកនៅលើភ្នំរលាយយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដែលគំរាមកំហែងដល់ប្រភពទឹករបស់ប្រជាជនរាប់លាននាក់ ព្រមទាំងវិស័យកសិកម្ម និងថាមពលវារីអគ្គិសនី។ យោងតាម Wikipedia ការថយចុះនៃផ្ទាំងទឹកកកនេះគឺជាសញ្ញាគ្រោះថ្នាក់មួយសម្រាប់តំបន់ទាំងមូល។

ទីពីរ តម្រូវការលីច្យូមដែលកើនឡើងឥតឈប់ បានដាក់សម្ពាធលើបរិស្ថាន ជាពិសេសការប្រើប្រាស់ទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៅតំបន់ស្ងួតហួតហែង ដែលបង្កឲ្យមានការព្រួយបារម្ភពីសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ លើសពីនេះ នយោបាយនៅក្នុងប្រទេសអង់ដេសមួយចំនួននៅមានភាពប្រែប្រួល ដោយមានការតវ៉ាសង្គម និងបញ្ហាអំពើពុករលួយ។ តាម Wikipedia ស្ថានភាពទាំងនេះធ្វើឲ្យតំបន់នេះក្លាយជាករណីសិក្សាដ៏សំខាន់មួយ អំពីការធ្វើឲ្យមានតុល្យភាពរវាងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច ការអភិរក្សបរិស្ថាន និងការគោរពសិទ្ធិជនជាតិដើម ដែលសុទ្ធតែជាមេរៀនមានតម្លៃសម្រាប់តំបន់ផ្សេងៗលើពិភពលោក រួមទាំងតំបន់អាស៊ានផងដែរ។