ចង្វាក់ខ្មែរ
ប្រធានបទ

ជួរភ្នំអង់ដេស

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ទិដ្ឋភាពលម្ហើយនៃជួរភ្នំអង់ដេសនៅប្រទេសឈីលី ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជួរភ្នំអង់ដេស (Andes) គឺជាជួរភ្នំដែលវែងជាងគេនៅលើទ្វីប ដោយលាតសន្ធឹងតាមបណ្ដោយឆ្នេរខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ ជួរភ្នំនេះមានប្រវែងសរុបប្រមាណ ៨ ៩០០ គីឡូម៉ែត្រ ឬ ៥ ៥០០ ម៉ាយ ទទឹងចន្លោះពី ២០០ ទៅ ៧០០ គីឡូម៉ែត្រ និងកម្ពស់មធ្យមប្រហែល ៤ ០០០ ម៉ែត្រ ឬ ១៣ ០០០ ហ្វីត។ អង់ដេសឆ្លងកាត់ប្រទេសចំនួន ៧ គឺ អាហ្សង់ទីន ឈីលី បូលីវី ប៉េរូ អេក្វាឌ័រ កូឡុំប៊ី និងវេណេស៊ុយអេឡា។ ភ្នំ Aconcagua នៅអាហ្សង់ទីន ត្រូវបាន Wikipedia រៀបរាប់ថាជាកំពូលភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅអឌ្ឍគោលខាងលិច និងជាភ្នំខ្ពស់បំផុតនៅក្រៅប្រព័ន្ធភ្នំហិមាល័យ។ ក្រៅពីនេះ ភ្នំ Ojos del Salado ដែលជាភ្នំភ្លើងខ្ពស់ជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ក៏ស្ថិតនៅក្នុងជួរភ្នំនេះដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ផែនទីទីតាំងនៃជួរភ្នំអង់ដេសនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ជួរភ្នំអង់ដេសត្រូវបានបែងចែកជាបីតំបន់ធំៗ គឺ ភាគខាងជើង (Northern Andes) កណ្ដាល (Central Andes) និងខាងត្បូង (Southern Andes)។ ទទឹងរបស់វាជាទូទៅមានប្រហែល ២០០ គីឡូម៉ែត្រ ប៉ុន្តែនៅតំបន់បត់បូលីវី (Bolivian flexure) ទទឹងពង្រីកដល់ ៦៤០ គីឡូម៉ែត្រ។ ភ្នំអង់ដេសកណ្ដាលរួមមានខ្ពង់រាប Altiplano ដែលជាតំបន់ខ្ពស់ទីពីរនៅលើពិភពលោក និងមានបឹង Titicaca ដ៏ល្បីល្បាញ។ តំបន់នេះក៏មានភ្នំភ្លើងសកម្មជាច្រើន និងតំបន់កម្ដៅក្នុងផែនដីដូចជា Sol de Mañana នៅបូលីវី។ តំបន់ត្រូពិចអង់ដេស (Tropical Andes) ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាតំបន់ដែលសម្បូរជីវៈចម្រុះជាងគេលើពិភពលោក ដោយមានបក្សីដូចជា 'Andean cock-of-the-rock' ដែលជាបក្សីជាតិរបស់ប្រទេសប៉េរូ។ ទីក្រុងធំៗមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងជួរភ្នំនេះរួមមាន ឡាប៉ាស (ទីក្រុងរដ្ឋបាលខ្ពស់ជាងគេលើលោក) គីតូ បូហ្គោតា សាន់ធៀហ្គោ និងគូស្កូ។ ប្រជាជនភាគច្រើននៅតំបន់ខ្ពង់រាបនិយាយភាសាជនជាតិដើមភាគតិច ដូចជាកេទ្សួ (Quechua) និងអៃម៉ារ៉ា (Aymara) ហើយរស់នៅដោយពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនិងការចិញ្ចឹមសត្វ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

គំនូរ 'Heart of the Andes' ឆ្នាំ១៨៥៩ ដោយ Frederic Edwin Church ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមការស្រាវជ្រាវដែលបានចងក្រងនៅក្នុង Wikipedia ជួរភ្នំអង់ដេសចាប់ផ្ដើមកកើតឡើងប្រមាណ ២០០ លានឆ្នាំមុន ដោយសារការប៉ះទង្គិចនៃផ្ទាំងថ្មនាវាសមុទ្រ និងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ ដំណើរការនេះបន្តរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ដែលបណ្ដាលឱ្យមានរញ្ជួយដីនិងភ្នំភ្លើងជាញឹកញាប់។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ អង់ដេសបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃអរិយធម៌បុរាណជាច្រើន រួមមាន Nazca Moche និង Tiwanaku មុននឹងអាណាចក្រអ៊ីនកា (Inca) បង្រួបបង្រួមតំបន់នេះនៅសតវត្សទី១៥។ អ៊ីនកាបានសាងសង់ប្រព័ន្ធផ្លូវដ៏វែងឆ្ងាយ និងទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យដូចជា Machu Picchu។ នៅឆ្នាំ១៥៣២ អ្នកសញ្ជ័យអេស្ប៉ាញបានមកដល់ និងដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នេះ ដែលនាំមកនូវការផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងខ្លាំងខាងភាសា សាសនា និងសង្គម។ ក្រោយពីទទួលបានឯករាជ្យនៅដើមសតវត្សទី១៩ ប្រទេសអង់ដេសបានអភិវឌ្ឍន៍ខុសៗគ្នា ប៉ុន្តែជួរភ្នំនៅតែជាបេះដូងភូមិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

កសិករប៉េរូប្រើប្រាស់កសិកម្មរាបស្មើនៅលើជម្រាលភ្នំ ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ជួរភ្នំអង់ដេសដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យកសិកម្ម ដោយប្រជាជនបានដាំដុះដំណាំសំខាន់ៗដូចជា ពោត សណ្ដែក គីណូអា (quinoa) និងដំឡូងអស់រាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ កសិកម្មរាបស្មើ (terrace farming) គឺជាបច្ចេកទេសដែលត្រូវបានកែច្នៃដោយជនជាតិដើម ដើម្បីប្រើប្រាស់ដីនៅលើជម្រាលភ្នំ។ ក្រៅពីដំណាំ ការចិញ្ចឹមសត្វដូចជា ឡាម៉ា (llama) និងអាល់ប៉ាកា (alpaca) ក៏ជាផ្នែកមួយនៃសេដ្ឋកិច្ចគ្រួសារផងដែរ។ តំបន់អង់ដេសសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែដ៏មានតម្លៃ ដូចជាទង់ដែង (ឈីលីជាអ្នកផលិតធំជាងគេ) ប្រាក់ និងសំណប៉ាហាំង។ នៅតំបន់វាលទំនាបនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីននិងឈីលី ឧស្សាហកម្មស្រាទំពាំងបាយជូរក៏កំពុងរីកចម្រើន ដូចដែលឃើញនៅចម្ការទំពាំងបាយជូរ Chakana ជាដើម។ តាមផ្នែកវប្បធម៌ ប្រជាជនអង់ដេសរក្សានូវប្រពៃណីដ៏សម្បូរបែប រួមមានភ្លេងប៉ានផាយ របាំពិណពាទ្យ និងសិល្បៈត្បាញត្បូងដែលមានក្បាច់រចនាប្លែកៗ។ ភាសាកេទ្សួ និងអៃម៉ារ៉ា នៅតែត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយ និងជាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនដូចជាប៉េរូនិងបូលីវី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ទីក្រុងឡាប៉ាស ប្រទេសបូលីវី ដែលមានទីតាំងនៅលើជួរភ្នំអង់ដេស ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ជួរភ្នំអង់ដេសគឺជាតំបន់ដែលមានសារៈសំខាន់ជាសកល ទាំងផ្នែកបរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ។ យោងតាមការសិក្សាដែលដកស្រង់ដោយ Wikipedia បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុកំពុងធ្វើឱ្យផ្ទាំងទឹកកកនៅអង់ដេសថយចុះក្នុងអត្រាគួរឱ្យព្រួយបារម្ភ ដែលគំរាមកំហែងដល់ប្រភពទឹកសម្រាប់ទីក្រុងនិងកសិកម្ម។ ទីក្រុងធំៗដូចជា ឡាប៉ាស និងគីតូ កំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាទីក្រុងធន់នឹងអាកាសធាតុ ដោយសារកំណើនប្រជាជន និងការបំពុល។ ក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ តំបន់ Patagonia និង Machu Picchu នៅតែជាគោលដៅទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ ដែលជំរុញសេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក។ ម្យ៉ាងទៀត បញ្ហានយោបាយដូចជាសិទ្ធិជនជាតិដើម និងការការពារដីធ្លី បានក្លាយជាប្រធានបទក្ដៅក្នុងប្រទេសអង់ដេសមួយចំនួន ដែលជារឿយៗលេចចេញក្នុងព័ត៌មានអន្តរជាតិ។ ដូច្នេះ ជួរភ្នំអង់ដេសមិនត្រឹមតែជាទេសភាពដ៏អស្ចារ្យប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាតំបន់ដែលមានឥទ្ធិពលលើជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់ និងមានទំនាក់ទំនងជាមួយព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកផងដែរ។

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ

មិនទាន់មានអត្ថបទទេ។