អង់ដូរ៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ប្រទេសអង់ដូរ៉ា ដែលមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា ព្រះរាជាណាចក្រអង់ដូរ៉ា (Principat d'Andorra) គឺជាប្រទេសដែលគ្មានផ្លូវចេញទៅសមុទ្រ ស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំពីរ៉េនីសភាគខាងកើត ភាគនិរតីនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់ប្រទេសបារាំង និងខាងត្បូងជាប់ប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំជាងគេគឺ អាន់ដូរ៉ាឡាវេយ៉ា (Andorra la Vella)។ អង់ដូរ៉ាមានប្រព័ន្ធនយោបាយពិសេសមួយដោយមានសហព្រះអង្គម្ចាស់ពីរអង្គ (co-princes) គឺ អភិបាលនៃសង្គាយអ៊ុរហ្សែល (Bishop of Urgell) ក្នុងតំបន់កាតាឡូញប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង។ ទោះបីមិនមែនជាសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុបក៏ដោយ ប្រទេសនេះប្រើប្រាស់រូបិយប័ណ្ណអឺរ៉ូជាមធ្យោបាយទូទាត់ផ្លូវការ។ សេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យទេសចរណ៍ ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវរាប់លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយសាររមណីយដ្ឋានជិះស្គីលើទឹកកក និងការដើរទិញទំនិញគ្មានពន្ធ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសអង់ដូរ៉ាមានផ្ទៃដីសរុប ៤៦៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលភាគច្រើនជាតំបន់ភ្នំដ៏រឹងមាំ។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតគឺកំពូលភ្នំកូម៉ាប៉េដ្រូសា (Coma Pedrosa) កម្ពស់ ២.៩៤២ ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ ដែលផ្តល់ឱកាសសម្រាប់កីឡារដូវរងារ។ តាមវិគីភីឌា ប្រជាជនមានប្រមាណ ៧៩.០០០ នាក់ (យោងតាមការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ២០២១) ហើយភាសាផ្លូវការគឺភាសាកាតាឡាន (Catalan) ថ្វីបើភាសាអេស្ប៉ាញ បារាំង និងព័រទុយហ្គាល់ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយផងដែរ។

រដ្ឋបាលតំបន់ត្រូវបានបែងចែកជាឃុំចំនួន ៧ (parishes) រួមមាន កានីយ៉ូ (Canillo) អេនខេម (Encamp) អូឌីណូ (Ordino) ឡាម៉ាសាណា (La Massana) អាន់ដូរ៉ាឡាវេយ៉ា សង់ជូលីយ៉ាដឺឡូរីយ៉ា (Sant Julià de Lòria) និង អេសខាលដេស-អេនហ្គ័រដានី (Escaldes-Engordany)។ ប្រជាជនភាគច្រើនមានដើមកំណើតជនជាតិកាតាឡាន ប៉ុន្តែក៏មានជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីអេស្ប៉ាញ ព័រទុយហ្គាល់ និងបារាំងផងដែរ។ សាសនាកាតូលិករ៉ូម៉ាំងជាសាសនាធំជាងគេ។ តំបន់ភ្នំផ្តល់នូវទេសភាពដ៏ស្រស់ស្អាត និងមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីចម្រុះ រួមទាំងព្រៃស្រល់ និងវាលស្មៅភ្នំ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រអង់ដូរ៉ាមានតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុនៅកន្លែងសក្ការៈរ៉ុកដឺឡេប្រុយសេស (Roc de les Bruixes) ក្នុងឃុំកានីយ៉ូ។ អ្នកស្រុកដំបូងដែលត្រូវបានកត់ត្រាគឺកុលសម្ព័ន្ធអង់ដូស៊ីនី (Andosini) ដែលបានប្រយុទ្ធជាមួយកងទ័ពខាធេជីនៀនរបស់ហានីបាលក្នុងសង្គ្រាមពុនីកលើកទីពីរ។

តាមជំនឿប្រពៃណី ព្រះចៅអធិរាជឆាលម៉ាញ (Charlemagne) បានបង្កើតរដ្ឋនេះឡើងនៅឆ្នាំ៨០៥ ជារង្វាន់ដល់ប្រជាជនដែលបានជួយទ្រង់ក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងពួកមូស្លីម។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ៩៨៨ ទឹកដីនេះបានត្រូវប្រគល់ទៅឲ្យសង្គាយអ៊ុរហ្សែល។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់គឺកិច្ចព្រមព្រៀងសកលសាសន៍ (Paréage) ឆ្នាំ១២៧៨ ដែលបានបែងចែកអំណាចរួមគ្នារវាងអភិបាលអ៊ុរហ្សែល និងអ្នករាប់ហ្វូអ៊ី (Count of Foix) ហើយក្រោយមកអំណាចនេះបានធ្លាក់ទៅលើព្រះមហាក្សត្របារាំង និងបន្តទៅប្រធានាធិបតីបារាំងនាពេលបច្ចុប្បន្ន។

នៅសតវត្សទី១៥ ក្រុមប្រឹក្សាទូទៅ (General Council) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៤១៩ ដោយក្លាយជាសភាដំបូងរបស់ប្រទេស។ រហូតដល់សតវត្សទី១៩ កំណែទម្រង់ថ្មីឆ្នាំ១៨៦៦ ដឹកនាំដោយលោកហ្គីយ៉េមដារ៉េនី-ផ្លង់ឌីលីត (Guillem d'Areny-Plandolit) បានពង្រីកសិទ្ធិបោះឆ្នោត និងសិទ្ធិស៊ីវិល។ ក្នុងសតវត្សទី២០ ព្រឹត្តិការណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមានការប្រកាសសង្គ្រាមប្រឆាំងអាល្លឺម៉ង់ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ (១៩១៤) និងការប៉ុនប៉ងប្រកាសខ្លួនជាស្តេចរបស់បូរីសស្កូស៊ីរ៉េហ្វ (Boris Skossyreff) ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលត្រូវបានបញ្ចប់យ៉ាងឆាប់។ ក្រោយមក រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ បានកែប្រែរបបរាជានិយមអាស្រ័យសភា ហើយប្រទេសនេះបានចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប។ សហព្រះអង្គម្ចាស់បច្ចុប្បន្នគឺអភិបាលចូអាន អេនរីកវីវ៉េសស៊ីស៊ីលីយ៉ា (Joan Enric Vives Sicília) និងប្រធានាធិបតីបារាំង លោកអេម៉ានុយអែលម៉ាក្រុង (Emmanuel Macron)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចអង់ដូរ៉ាមានការរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយ ដោយវិស័យទេសចរណ៍ជាកម្លាំងចលករចម្បង។ ភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាង ៨ លាននាក់មកទស្សនាប្រទេសនេះជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីជិះស្គីនៅរមណីយដ្ឋានដូចជា ហ្គ្រង់វ៉ាលីរ៉ា (Grandvalira) និងទិញទំនិញគ្មានពន្ធ។ ប្រទេសនេះក៏មានវិស័យធនាគារដែលមានការប្រកួតប្រជែង ដោយសារអត្រាពន្ធទាប។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) ក្នុងម្នាក់ជាមធ្យមស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។

វប្បធម៌អង់ដូរ៉ាបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅពីតំបន់កាតាឡូញ។ សម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដ៏សំខាន់រួមមានវិថីសិល្បៈរ៉ូម៉ាំង (Romanesque art) ដែលមានព្រះវិហារតូចៗជាច្រើន និងគំនូរជញ្ជាំងពីសតវត្សទី១១ និង១២។ តំបន់ជ្រលងភ្នំម៉ាឌ្រីយូ-ភេរ៉ាហ្វីតា-គ្លារ៉រ (Vall del Madriu-Perafita-Claror) ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកយូណេស្កូ (UNESCO) ដោយសារទេសភាពវប្បធម៌ពិសេសរបស់វា។ ម្ហូបអាហារប្រពៃណីខ្មែរមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងម្ហូបកាតាឡាន ដោយមានមុខម្ហូបដូចជា escudella (សម្លសាច់) និង trinxat (នំបំពងដំឡូង)។ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសាធារណៈ RTVA គឺជាអ្នកផ្សាយទូរទស្សន៍និងវិទ្យុធំជាងគេ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសអង់ដូរ៉ាកំពុងបន្តអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនជារដ្ឋតូចមួយដែលរីកចម្រើន និងមានស្ថិរភាពនយោបាយ។ កិច្ចព្រមព្រៀងរូបិយវត្ថុជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបបានអនុញ្ញាតឲ្យប្រើប្រាស់រូបិយប័ណ្ណអឺរ៉ូជាផ្លូវការតាំងពីឆ្នាំ២០១១ ហើយប្រទេសនេះកំពុងចរចាកិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមជាមួយអឺរ៉ុបដើម្បីសមាហរណកាមកម្មស៊ីជម្រៅបន្ថែមទៀត។ ទោះជាមានទំហំតូចក្តី អង់ដូរ៉ាបានថែរក្សាអត្តសញ្ញាណជាតិ និងវប្បធម៌របស់ខ្លួនយ៉ាងរឹងមាំ។

បញ្ហាប្រឈមសំខាន់ៗរួមមានការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់កម្រិតព្រិលក្នុងរមណីយដ្ឋានជិះស្គី និងភាពចាំបាច់ក្នុងការពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ចក្រៅពីទេសចរណ៍។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរប៉ូស អង់ដូរ៉ាជាគំរូដ៏គួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍នៃប្រទេសតូចមួយដែលអាចប្រើប្រាស់ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធនយោបាយពិសេសដើម្បីសម្រេចបាននូវជីវភាពរស់នៅខ្ពស់។