ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយសេរី Wikipedia ច្បាប់ប្រកួតប្រជែងគឺជាវិស័យច្បាប់ដែលលើកកម្ពស់ ឬព្យាយាមរក្សាការប្រកួតប្រជែងទីផ្សារ ដោយធ្វើនិយ័តកម្មអាកប្បកិរិយាប្រឆាំងនឹងការប្រកួតប្រជែងរបស់ក្រុមហ៊ុន។ ច្បាប់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាច្បាប់ប្រឆាំងការផ្តាច់មុខ (antitrust law) ច្បាប់ប្រឆាំងម៉ូណូប៉ូលី និងច្បាប់ស្តីពីការអនុវត្តពាណិជ្ជកម្ម។ ការអនុវត្តច្បាប់នេះធ្វើឡើងតាមរយៈយន្តការរដ្ឋ និងឯកជន ដោយមានគោលដៅទប់ស្កាត់នូវសកម្មភាពដូចជា ការកំណត់តម្លៃរួមគ្នា (price fixing) ការបំពានអំណាចទីផ្សារលើសលប់ (abuse of dominance) និងការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងក្រុមហ៊ុនដែលអាចកាត់បន្ថយការប្រកួតប្រជែង (merger control)។ ពាក្យ «trust busting» ត្រូវបានប្រើសំដៅទៅលើការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមហ៊ុនផ្តាច់មុខដែលគេហៅថា «trusts» នាសម័យដើមសហរដ្ឋអាមេរិក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ច្បាប់ប្រកួតប្រជែងបានចាប់កំណើតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នត្រូវបានអនុវត្តនៅទូទាំងពិភពលោក។ តាម Wikipedia ទីភ្នាក់ងារអនុវត្តច្បាប់សំខាន់ៗរួមមាន ក្រសួងយុត្តិធម៌សហរដ្ឋអាមេរិក (Department of Justice Antitrust Division) គណៈកម្មការអឺរ៉ុប (European Commission) និងអាជ្ញាធរប្រកួតប្រជែង និងទីផ្សាររបស់ចក្រភពអង់គ្លេស (CMA)។ នៅអាស៊ី ប្រទេសចិន ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង និងសមាជិកអាស៊ានភាគច្រើន រួមទាំងប្រទេសកម្ពុជា ក៏មានច្បាប់ប្រកួតប្រជែងផ្ទាល់ខ្លួន។ រូបគំនូរ «Senatorial Round House» ឆ្នាំ១៨៨៦ របស់ Thomas Nast បានបង្ហាញពីបរិយាកាសនយោបាយនៅព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក ដែលកំពុងពិភាក្សាអំពីអំណាចរបស់ក្រុមផ្តាច់មុខ និងតម្រូវការច្បាប់ថ្មី។ អ្នកចូលរួមក្នុងការអនុវត្តច្បាប់រួមមានមេធាវីឯកទេស សេដ្ឋវិទូ ចៅក្រម និងមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលដែលធ្វើការវិភាគទីផ្សារ និងប្រតិបត្តិការស៊ើបអង្កេត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃច្បាប់ប្រកួតប្រជែងអាចតាមដានទៅដល់ច្បាប់ទូទៅ (common law) របស់អង់គ្លេស។ តាមរូបភាពនៅលើ Wikipedia ចៅក្រម Edward Coke នៅសតវត្សទី១៧ បានចាត់ទុកថា ការរឹតត្បិតពាណិជ្ជកម្មទូទៅគឺផ្ទុយនឹងហេតុផល និងគោលការណ៍យុត្តិធម៌។ ព្រះមហាក្សត្រិយានី Elizabeth I បានធានាថា ការផ្តាច់មុខនឹងមិនត្រូវបានរំលោភបំពានក្នុងយុគសម័យពាណិជ្ជកម្មសកលដំបូងឡើយ។ ក្រោយមក ទស្សនវិទូស្កុតឡេន អ័ដាម ស្មីត (Adam Smith) បានក្លាយជាអ្នកប្រឆាំងក្រុមផ្តាច់មុខដំបូងគេ តាមរយៈស្នាដៃ «The Wealth of Nations» ដែលវាយប្រហារលើការសមគំនិតគ្រប់គ្រងទីផ្សារ។ លោក John Stuart Mill បានជឿជាក់ថា គោលលទ្ធិរឹតត្បិតពាណិជ្ជកម្មមានភាពត្រឹមត្រូវដើម្បីរក្សាសេរីភាព និងការប្រកួតប្រជែង។

នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ច្បាប់ Sherman Antitrust Act ឆ្នាំ១៨៩០ ត្រូវបានអនុម័តដើម្បីទប់ស្កាត់ការកកើត «trusts» និងការរួមគំនិតផ្តាច់មុខ ដែលជាច្បាប់គំរូដំបូងគេក្នុងពិភពលោក តាមការពិពណ៌នារបស់ Wikipedia។ នៅអឺរ៉ុប ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតគោលនយោបាយ ordoliberal ដែលដាក់ច្បាប់ប្រកួតប្រជែងជាស្នូលនៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គម ហើយក្រោយមកមានឥទ្ធិពលលើសន្ធិសញ្ញាក្រុងរ៉ូមឆ្នាំ១៩៥៧ នៃសហភាពអឺរ៉ុប។ លោក Paul Samuelson សេដ្ឋវិទូលេចធ្លោប្រចាំសតវត្សទី២០ បានគាំទ្រគោលនយោបាយប្រឆាំងការផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេរិក ដោយរក្សាតុល្យភាពរវាងគំរូទីផ្សារសេរី និងអន្តរាគមន៍រដ្ឋ។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ លោក Robert Bork បានផ្លាស់ប្តូរទិសដៅនៃការវិភាគច្បាប់ប្រកួតប្រជែង ដោយផ្តោតលើសុខុមាលភាពអ្នកប្រើប្រាស់ជាគោលដៅចម្បង តាមរយៈសៀវភៅ «The Antitrust Paradox»។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ច្បាប់ប្រកួតប្រជែងមានផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង។ យោងតាមរូបភាពនៅលើ Wikipedia លោក Paul Samuelson ដែលជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅសេដ្ឋកិច្ចលក់ដាច់បំផុតនៅសតវត្សទី២០ បានប្រើគំរូគណិតវិទ្យា និងគោលការណ៍អន្តរាគមន៍ម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចបែប Keynesian ព្រមទាំងបានគាំទ្រគោលនយោបាយប្រឆាំងការផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេរិក។ គោលដៅសំខាន់នៃច្បាប់នេះ តាម Wikipedia គឺដើម្បីលើកកម្ពស់ប្រសិទ្ធភាពសេដ្ឋកិច្ច ការពារអ្នកប្រើប្រាស់ពីតម្លៃខ្ពស់ហួសហេតុ និងជំរុញការច្នៃប្រឌិត។ ទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចដែលគាំទ្រច្បាប់នេះមានការវិវត្តពីសាលា Harvard (ផ្តោតលើរចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ) ទៅសាលា Chicago (ផ្តោតលើសុខុមាលភាពអ្នកប្រើប្រាស់) ដូចដែលបានលើកឡើងដោយ Robert Bork។

តាមរយៈវប្បធម៌នៃការអនុវត្ត ច្បាប់ប្រកួតប្រជែងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានលក្ខណៈប្រឈមមុខដាក់គ្នាតាមប្រព័ន្ធតុលាការ ខណៈដែលនៅសហភាពអឺរ៉ុបផ្តោតលើការគ្រប់គ្រងនិយ័តកម្មដោយគណៈកម្មការអឺរ៉ុប។ អង្គការអន្តរជាតិដូចជា International Competition Network (ICN) និងអង្គការសហប្រជាជាតិ (តាមរយៈ UNCTAD) បានដើរតួនាទីក្នុងការផ្សព្វផ្សាយគោលការណ៍ប្រកួតប្រជែងទៅកាន់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ រួមទាំងការគាំទ្រដល់កម្ពុជាក្នុងការតាក់តែងច្បាប់ស្តីពីការប្រកួតប្រជែង។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ច្បាប់ប្រកួតប្រជែងកំពុងឈានចូលចំណុចស្នូលនៃការជជែកពិភាក្សាអំពីអនាគតនៃសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល។ យោងតាមសារព័ត៌មានអន្តរជាតិ សំណុំរឿងប្រឆាំងការផ្តាច់មុខធំៗប្រឆាំងនឹងក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាដូចជា Google, Apple, Meta (Facebook) និង Amazon បានកើនឡើងទាំងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពអឺរ៉ុប។ សហភាពអឺរ៉ុបបានដាក់ចេញនូវច្បាប់ Digital Markets Act ដើម្បីគ្រប់គ្រងអំណាចទីផ្សាររបស់វេទិការឌីជីថលធំៗ ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងពិចារណាវិក័យប័ត្រថ្មីៗដើម្បីពង្រឹងការអនុវត្តច្បាប់ប្រឆាំងការផ្តាច់មុខ។

នៅកម្ពុជា ច្បាប់ស្តីពីការប្រកួតប្រជែងដែលត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ២០២១ កំពុងចាប់ផ្តើមអនុវត្តបន្តិចម្តងៗ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់គណៈកម្មាធិការប្រកួតប្រជែងកម្ពុជា (CCC) ដើម្បីការពារទីផ្សារក្នុងស្រុក និងលើកកម្ពស់បរិយាកាសធុរកិច្ចយុត្តិធម៌ ស្របតាមស្មារតីនៃសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន (AEC)។ ការយល់ដឹងអំពីច្បាប់ប្រកួតប្រជែងកាន់តែមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ធុរជន អ្នកប្រើប្រាស់ និងអ្នកធ្វើគោលនយោបាយនៅកម្ពុជា នាពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើន និងផ្សារភ្ជាប់កាន់តែខ្លាំងទៅនឹងខ្សែច្រវ៉ាក់តម្លៃសកល។