ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការសុំទោសគឺជាការបង្ហាញនូវការសោកស្ដាយឬការស្ដាយក្រោយដោយស្ម័គ្រចិត្តចំពោះទង្វើដែលបណ្ដាលឲ្យមានការខូចខាតឬការប៉ះពាល់ដល់អ្នកដទៃ។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការសុំទោសមានគោលដៅចម្បងដើម្បីទទួលបានការអភ័យទោស ការផ្សះផ្សា និងការស្ដារឡើងវិញនូវទំនាក់ទំនងរវាងភាគីជម្លោះ។ ក្នុងស្ថានភាពមិនផ្លូវការ គេច្រើនហៅវាថាជាការនិយាយពាក្យ “សុំទោស” ឬពាក្យសុំទោសធម្មតា។

ការសុំទោសអាចប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទម្រង់ជាច្រើន រួមមានការនិយាយដោយផ្ទាល់ ការសរសេរជាលិខិត ការបង្ហោះសារនៅលើបណ្ដាញសង្គម និងសូម្បីតែតាមរយៈកាយវិការដូចជាការឱនគោរពជាដើម។ វាដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការថែរក្សាសុខដុមនីយកម្មសង្គមនៅគ្រប់កម្រិត — ចាប់ពីទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ខ្លួន គ្រួសារ រហូតដល់កិច្ចការនយោបាយអន្តរជាតិ។ អ្នកជំនាញផ្នែកចិត្តវិទ្យាច្រើនតែបែងចែកការសុំទោសជាប្រភេទផ្សេងៗ ដូចជា ការសុំទោសពេញលេញ ការសុំទោសដោយលក្ខខណ្ឌ និងការមិនសុំទោស (non-apology) ដែលអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ទំនាក់ទំនងជាជាងការស្ដារ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ការសុំទោសជាទង្វើសកល ប៉ុន្តែការយល់ឃើញ និងទម្រង់នៃការសុំទោសប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងតាមតំបន់ និងវប្បធម៌។ ឧទាហរណ៍ នៅប្រទេសជប៉ុន ការសុំទោសជាទង្វើដែលមានលក្ខណៈស៊ីជម្រៅ ហើយជារឿយៗតម្រូវឱ្យមានការឱនក្បាល (ojigi) ដែលបង្ហាញពីកម្រិតនៃការសោកស្ដាយ។ រីឯនៅតាមសង្គមលោកខាងលិច ការសុំទោសច្រើនត្រូវបានសម្ដែងតាមពាក្យសម្ដីតែប៉ុណ្ណោះ ហើយជួនកាលអាចមានភាពស្រពិចស្រពិល។

នៅកម្ពុជា ការសុំទោសមានទម្រង់ដ៏សម្បូរបែប ចាប់ពីការនិយាយពាក្យ “សុំទោស” សាមញ្ញ រហូតដល់ការលើកដៃជំរាប (សំពះ) និងការនាំយកផ្កា ឬអំណោយជាការប្រាសព្រៀង។ ប្រពៃណីនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីតម្លៃសង្គមដែលសង្កត់ធ្ងន់លើការគោរព ជាពិសេសចំពោះអ្នកមានគុណនិងអ្នកចាស់ទុំ។ ហេតុដូច្នេះ ការសុំទោសនៅក្នុងសហគមន៍ខ្មែរមិនគ្រាន់តែជាការទទួលស្គាល់កំហុសប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាឧបករណ៍រក្សាឋានៈសង្គម និងភាពសុខដុមរួមផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការសុំទោសអាចត្រូវបានតាមដានរហូតដល់សម័យបុរាណ ដែលនៅពេលនោះការសារភាពកំហុសតែងត្រូវធ្វើឡើងតាមរយៈពិធីសាសនា ឬការផ្ដល់សំណងជាសម្ភារៈ។ នៅក្នុងសាសនាធំៗដូចជាពុទ្ធសាសនា គ្រឹស្តសាសនា និងឥស្លាមសាសនា ការប្រាសព្រៀងនិងការសុំទោសជាផ្នែកមួយនៃការស្វែងរកសន្តិភាពក្នុងចិត្ត និងការរំដោះបាប។ ជាអាទិ៍ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប សង្គមបុរាណប្រើប្រព័ន្ធ “wergild” ដែលជាការបង់ប្រាក់សំណងដើម្បីជៀសវាងការសងសឹក — នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទម្រង់ដើមនៃការសុំទោសដែលមានលក្ខណៈជាសម្ភារៈ។

ក្នុងយុគសម័យទំនើប ការសុំទោសបានវិវត្តទៅជាឧបករណ៍សំខាន់ក្នុងវិស័យច្បាប់ នយោបាយ និងយុត្តិធម៌សង្គម។ ករណីដ៏ល្បីមួយគឺការសុំទោសជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីអូស្ត្រាលី លោក Kevin Rudd កាលពីថ្ងៃទី ១៣ កុម្ភៈ ២០០៨ ចំពោះជនជាតិដើមភាគតិច ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា “The Apology” (ការសុំទោស)។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកជាពេលវេលាដ៏សំខាន់មួយក្នុងការទទួលស្គាល់ទុក្ខវេទនាដែលបណ្ដាលមកពីគោលនយោបាយ “Stolen Generations” និងជាគំរូសម្រាប់ប្រទេសដទៃក្នុងការដោះស្រាយអតីតកាលដ៏ឈឺចាប់។ បន្ថែមពីនេះ ការសុំទោសជាផ្លូវការរបស់អាល្លឺម៉ង់ចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មហាវកូស (Holocaust) កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ និងរបស់អាហ្វ្រិកខាងត្បូងចំពោះនយោបាយអាផាថេដ (Apartheid) ក៏ជាឧទាហរណ៍នៃការប្រើប្រាស់ការសុំទោសជាមធ្យោបាយព្យាបាលមុខរបួសជាតិផងដែរ។

ការសុំទោសជាផ្លូវការក៏មាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែរ ដូចជាការសុំទោសពីអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមនៅក្នុងកិច្ចបន្តសាលាក្តី ទោះបីជាវានៅមានភាពចម្រូងចម្រាស់ក៏ដោយ។ ទង្វើទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការយល់ដឹងកាន់តែខ្លាំងឡើងអំពីសារៈសំខាន់នៃការសុំទោសជាសាធារណៈ ដើម្បីសម្រេចបាននូវការផ្សះផ្សាជាតិ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

នៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ការសុំទោសពីក្រុមហ៊ុន ឬស្ថាប័នពាណិជ្ជកម្ម មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើទំនុកចិត្តរបស់អតិថិជន និងវិនិយោគិន។ យោងតាមការសិក្សាផ្នែកគ្រប់គ្រងម៉ាក ការសុំទោសដែលស្មោះត្រង់និងទាន់ពេលវេលា អាចកាត់បន្ថយការខូចខាតកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងសូម្បីតែទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃភាគហ៊ុន។ ផ្ទុយទៅវិញ ការសុំទោសដែលខ្វះភាពស្មោះត្រង់ ឬធ្វើឡើងយឺតពេក អាចធ្វើឲ្យស្ថានការណ៍កាន់តែអាក្រក់។ ជាក់ស្ដែង ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ United Airlines បានជួបនឹងវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងរ បន្ទាប់ពីអ្នកដំណើរម្នាក់ត្រូវបានអូសចេញពីយន្តហោះ ហើយការសុំទោសលើកដំបូងដែលគ្មានភាពកក់ក្ដៅ បានបណ្ដាលឲ្យតម្លៃភាគហ៊ុនធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ពួកគេត្រូវចេញការសុំទោសជាថ្មីដែលមានលក្ខណៈពេញលេញជាងមុន។

តាមទស្សនៈវប្បធម៌ ការសុំទោសត្រូវបានគេសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចិត្តវិទ្យាអន្តរវប្បធម៌។ ការស្រាវជ្រាវបង្ហាញថា ប្រទេសមួយចំនួនដូចជាកូរ៉េខាងត្បូង និងថៃ មានវិធីសាស្ត្រស្មុគ្រស្មាញក្នុងការសុំទោស ដោយប្រើឋានានុក្រមសង្គម រីឯនៅបារាំងឬសហរដ្ឋអាមេរិក ការសុំទោសអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការទទួលយកការទទួលខុសត្រូវផ្លូវច្បាប់។ ក្នុងបរិបទកម្ពុជា ការសុំទោសមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយគោលគំនិតនៃ “មុខមាត់” និង “កិត្តិយស” ដែលធ្វើឲ្យការផ្ដល់ និងការទទួលយកការសុំទោស ជាកិច្ចការដ៏ស៊ីជម្រៅខាងផ្នត់គំនិត។ ប្រពៃណី “សុំទោស” ក្នុងពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬពិធីមង្គលការ ក៏ជាឧទាហរណ៍នៃការរួមបញ្ចូលទង្វើនេះទៅក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃដើម្បីពង្រឹងចំណងសាមគ្គីភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ រឿងរ៉ាវនៃការសុំទោសលេចឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងវេទិកាព័ត៌មាននិងបណ្ដាញសង្គម។ មិនថាវាជាការសុំទោសរវាងប្រមុខរដ្ឋាភិបាលចំពោះអតីតកាលអាណានិគម ការសុំទោសពីតារាភាពយន្តចំពោះការបញ្ចេញមតិមិនសមរម្យ ឬការសុំទោសពីអង្គការសង្គមស៊ីវិលចំពោះការគ្រប់គ្រងមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ។ នៅកម្ពុជា ប្រធានបទនេះក៏ទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ ជាពិសេសក្នុងបរិបទនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស ដែលការសុំទោសជាសាធារណៈអាចជាជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរកយុត្តិធម៌ ឬការបំភ្លេចចោល។

នៅក្នុងរង្វង់នយោបាយខ្មែរ កាលពីពេលថ្មីៗនេះ មានករណីអ្នកនយោបាយមួយចំនួនបានចេញមកសុំទោសជាសាធារណៈ ដែលបង្កើតឲ្យមានការជជែកវែកញែកអំពីភាពស្មោះត្រង់និងឥទ្ធិពលនៃទង្វើទាំងនោះ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងពីយន្តការនៃការសុំទោសមិនគ្រាន់តែជាចំណេះដឹងផ្នែកវប្បធម៌ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជួយបកស្រាយព័ត៌មានដែលទាក់ទងនឹងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ វិបត្តិក្រុមហ៊ុន និងសក្ដានុពលសង្គមនៅកម្ពុជាផងដែរ។ វាជាកែវភ្នែកមួយសម្រាប់វាយតម្លៃថាតើយើងគួរជឿទុកចិត្តលើពាក្យសម្ដីទាំងនោះឬយ៉ាងណា។