មហាសមុទ្រអាកទិក

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌាភាសាខ្មែរ មហាសមុទ្រអាកទិក គឺជាមហាសមុទ្រមួយដែលស្ថិតនៅអឌ្ឍគោលខាងជើង និងខាងចុងបំផុតនៃតំបន់អាកទិក នៅប៉ូលខាងជើង។ វាជាមហាសមុទ្រតូចជាងគេ និងរាក់ជាងគេបង្អស់ ក្នុងចំណោមមហាសមុទ្រទាំង ០៥ លើពិភពលោក ដោយមានផ្ទៃដីប្រមាណ ១៤,០៦០,០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា និងជាមហាសមុទ្រដែលត្រជាក់ជាងគេ។

អង្គការជលសាស្ត្រអន្តរជាតិ (IHO) បានទទួលស្គាល់ថាវាជាមហាសមុទ្រមួយដាច់ដោយឡែក ប៉ុន្តែអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសមុទ្រខ្លះបានហៅវាថា "សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេអាកទិក" ឬ "សមុទ្រអាកទិក" ដោយចាត់ទុកថាជាតំបន់បន្ដនៃមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ តាមវិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស មហាសមុទ្រនេះក៏ត្រូវបានពណ៌នាថាជាផ្នែកខាងជើងបំផុតនៃមហាសមុទ្រពិភពលោកតែមួយដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

មហាសមុទ្រអាកទិកត្រូវបានហ៊ុមព័ទ្ធដោយទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី អាមេរិកខាងជើង ហ្គ្រីនឡែន និងកោះធំៗជាច្រើន។ សមុទ្រមាត់សំខាន់ៗរួមមាន សមុទ្របារិន (Barents) សមុទ្រខារ៉ា (Kara) សមុទ្រឡាបថេហ្វ (Laptev) សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត សមុទ្រឈូកឈី (Chukchi) សមុទ្រប៊ូហ្វរ (Beaufort) និងសមុទ្រហូដសុន (Hudson) ជាដើម។ យោងតាមវិគីភីឌា ច្រកបេរិង (Bering Strait) តភ្ជាប់មហាសមុទ្រអាកទិកទៅកាន់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ឯច្រកហ្គ្រីនឡែន និងសមុទ្រឡាប្រិដទ័រ (Labrador) តភ្ជាប់ទៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។

ជម្រៅមធ្យមនៃមហាសមុទ្រនេះគឺប្រមាណ ១,០៣៨ ម៉ែត្រ ហើយចំណុចជ្រៅបំផុតគឺ ត្រង់ទីតាំងម៉ូល្លីឌីប (Molloy Deep) ដែលមានជម្រៅ ៥,៥៥០ ម៉ែត្រ។ ផ្ទៃទឹកភាគច្រើនត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទឹកកកសមុទ្រក្នុងរដូវរងារ ហើយរលាយខ្លះនៅរដូវក្តៅ តែបរិមាណទឹកកកកំពុងថយចុះយ៉ាងខ្លាំងដោយសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។

តំបន់ជុំវិញជាទីជម្រករបស់ប្រជាជនជនជាតិដើមជាច្រើនក្រុម រួមមាន ជនជាតិអ៊ីនយូអ៊ីត (Inuit) នៅកាណាដា និងហ្គ្រីនឡែន ជនជាតិសាមី (Saami) នៅអឺរ៉ុបខាងជើង និងជនជាតិដើមស៊ីបេរីនៅរុស្ស៊ី។ ពួកគេបានបន្សាំខ្លួនទៅនឹងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុដ៏អាក្រក់រាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់អាកទិកចាប់ផ្តើមពីការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិដើមរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុបង្ហាញថាវប្បធម៌ធូលេ (Thule) បានរីកចម្រើននៅតំបន់នេះចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ១០០០ នៃគ.ស. និងជាបុព្វបុរសនៃជនជាតិអ៊ីនយូអ៊ីតសម័យថ្មី។

ការរុករកដោយជនជាតិអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦ ដោយផ្តោតលើការស្វែងរកផ្លូវដឹកជញ្ជូនខ្លីទៅកាន់អាស៊ី។ អ្នករុករកល្បីៗរួមមាន វីធូស បេរិង (Vitus Bering) ដែលបានរកឃើញច្រកបេរិងនៅសតវត្សរ៍ទី ១៨ និងចន ហ្វ្រែងគ្លីន (John Franklin) ដែលបានបាត់ខ្លួនក្នុងការស្វែងរកផ្លូវពាយ័ព្យ (Northwest Passage)។ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី ២០ រ៉ូអាល់ អាមូនសិន (Roald Amundsen) បានជោគជ័យក្នុងការឆ្លងកាត់ផ្លូវពាយ័ព្យជាលើកដំបូង។

ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ មហាសមុទ្រអាកទិកបានក្លាយជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់នាវាមុជទឹកនុយក្លេអ៊ែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់អាកទិកកំពុងក្លាយជាចំណុចផ្តោតនៃការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រអំពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា បាតសមុទ្រអាកទិកសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិ រួមមានប្រេងកាត ឧស្ម័នធម្មជាតិ និងរ៉ែផ្សេងៗ។ ការប៉ាន់ប្រមាណបង្ហាញថា តំបន់នេះអាចផ្ទុក ១៣% នៃប្រេងដែលមិនទាន់រកឃើញ និង ៣០% នៃឧស្ម័នធម្មជាតិមិនទាន់រកឃើញនៃពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ ការនេសាទ ជាពិសេសត្រីកូដ (cod) គឺជាវិស័យសំខាន់សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក។

ការកើនឡើងនៃសីតុណ្ហភាពពិភពលោកបានបើកផ្លូវដឹកជញ្ជូនថ្មីដូចជា ផ្លូវសមុទ្រខាងជើង (Northern Sea Route) ដែលកាត់បន្ថយចម្ងាយធ្វើដំណើររវាងអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី។ ទេសចរណ៍និងការជីកយករ៉ែក៏កំពុងកើនឡើងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ ជនជាតិដើមនៅអាកទិកមានវប្បធម៌ប្លែកៗ ដោយពឹងផ្អែកលើការបរបាញ់ ការនេសាទ និងការចិញ្ចឹមសត្វរមាំង (reindeer) តាំងពីបុរាណកាល។ សិល្បៈ សំណង់ និងភាសារបស់ពួកគេឆ្លុះបញ្ចាំងពីទំនាក់ទំនងយ៉ាងស៊ីជម្រៅជាមួយធម្មជាតិ។ ទោះយ៉ាងណា ការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុនិងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចកំពុងគំរាមកំហែងដល់របៀបរស់នៅប្រពៃណីទាំងនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ មហាសមុទ្រអាកទិកកំពុងទទួលរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ តាមវិគីភីឌា តំបន់អាកទិកបានឡើងកំដៅលឿនជាងមធ្យមភាគសកលប្រមាណ ២ ដង (Arctic amplification) ដែលបណ្តាលឱ្យទឹកកកសមុទ្ររលាយក្នុងអត្រាមិនធ្លាប់មាន។ ទិន្នន័យផ្កាយរណបបង្ហាញថាកម្រិតទឹកកកក្នុងខែកញ្ញា (ពេលដែលទឹកកកថយតិចបំផុត) បានថយចុះជាបន្តបន្ទាប់រាប់ទសវត្សរ៍។

ការរលាយនេះបើកឱកាសសេដ្ឋកិច្ចថ្មី ដូចជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនភាគខាងជើង ដែលធ្វើឱ្យការដឹកទំនិញពីអាស៊ីទៅអឺរ៉ុបខ្លីជាងមុន ប៉ុន្តែក៏បង្កើតភាពតានតឹងភូមិសាស្ត្រនយោបាយផងដែរ ដោយប្រទេសរុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិក ចិន និងកាណាដាកំពុងពង្រឹងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់នេះ។ អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមប្រឹក្សាអាកទិក (Arctic Council) កំពុងដើរតួនាទីក្នុងការគ្រប់គ្រងបញ្ហាបរិស្ថាន និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ។

ក្រៅពីនេះ ការបាត់បង់ទឹកកកមានផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី រួមទាំងខ្លាឃ្មុំទឹកកក ត្រីបាឡែន និងប្រភេទសត្វដទៃទៀត។ សម្រាប់ប្រជាជនកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីការផ្លាស់ប្តូរនៅតំបន់អាកទិកមានសារៈសំខាន់ ពីព្រោះវាជះឥទ្ធិពលដល់អាកាសធាតុសកល ផ្លូវដឹកជញ្ជូនពិភពលោក និងសេដ្ឋកិច្ចដែលកម្ពុជាជាផ្នែកមួយ។