តំបន់អាកទិក

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់អាកទិក គឺជាតំបន់ប៉ូលខាងជើងនៃភពផែនដី ដែលស្ថិតនៅខាងជើងរង្វង់អាកទិក (រយៈទទឹង ៦៦.៥ អង្សាខាងជើង)។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា តំបន់នេះរួមមានមហាសមុទ្រអាកទិក និងសមុទ្រជុំវិញ ព្រមទាំងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសន័រវែស ស៊ុយអែត ហ្វាំងឡង់ រុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិក (អាឡាស្កា) កាណាដា ដាណឺម៉ាក (ហ្គ្រីនឡែន) និងអ៊ីស្លង់។ តំបន់អាកទិកមានអាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង មានទឹកកកសមុទ្រជាអចិន្ត្រៃយ៍ និងពេលថ្ងៃ ឬយប់វែងអស់រយៈពេលប្រាំមួយខែ (ព្រះអាទិត្យកណ្តាលអធ្រាត្រ និងយប់ប៉ូល)។ តំបន់នេះក៏ជាជម្រកនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូហ្ស៊ីពិសេស ដូចជាខ្លាឃ្មុំប៉ូល ត្រីបាឡែន និងសត្វរមាំង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ភូមិសាស្ត្រអាកទិកត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយមហាសមុទ្រអាកទិក ដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយទ្វីបអាមេរិកខាងជើង អឺរ៉ុប និងអាស៊ី។ ផ្ទៃទឹកសមុទ្រភាគច្រើនត្រូវបានគ្របដោយទឹកកកសមុទ្រក្នុងរដូវរងារ ប៉ុន្តែវារលាយកាន់តែច្រើននៅរដូវក្តៅដោយសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ ដីគោកនៅតំបន់នេះមានលក្ខណៈជាធុនរ៉ា (tundra) ដែលជាតំបន់ដីកកអចិន្ត្រៃយ៍ (permafrost) និងជាជម្រកនៃរុក្ខជាតិតូចៗដូចជាស្លែ អាកាស៊ី (lichen) និងផ្កាព្រៃតូចៗ។

ប្រជាជននៅតំបន់អាកទិកមានចំនួនប្រមាណ ៤ លាននាក់ (តាមទិន្នន័យឆ្នាំ២០០៩) ដែលក្នុងនោះមានជនជាតិដើមជាច្រើនក្រុម ដូចជាអ៊ីនូអ៊ីត (Inuit) នៅកាណាដា និងហ្គ្រីនឡែន សាមី (Sami) នៅភាគខាងជើងស្កង់ឌីណាវី និងនេណេត (Nenets) នៅរុស្ស៊ី។ ពួកគេភាគច្រើនរស់នៅតាមតំបន់ឆ្នេរ និងពឹងផ្អែកលើការនេសាទ ការបរបាញ់ និងការចិញ្ចឹមសត្វរមាំង។ ទីក្រុងធំជាងគេនៅខាងជើងរង្វង់អាកទិកគឺទីក្រុងមួរម៉ានស្ក (Murmansk) ក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រអាកទិកមានអាយុកាលរាប់ពាន់ឆ្នាំដោយសារវត្តមានរបស់ជនជាតិដើម ដែលបានសម្របខ្លួនទៅនឹងបរិស្ថានដ៏អាក្រក់។ ការរុករកដោយជនជាតិអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦ ដើម្បីស្វែងរកផ្លូវដឹកជញ្ជូនខាងជើង (Northwest Passage) និងខាងកើត (Northeast Passage) ដើម្បីទៅកាន់អាស៊ី។ បេសកកម្មដ៏ល្បីល្បាញរួមមាន បេសកកម្មរបស់ សឺ ចន ហ្វ្រេងគ្លីន (Sir John Franklin) នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ ដែលបានបាត់ខ្លួន និងការរុករករបស់ រ៉ូអាល់ អាមូនសេន (Roald Amundsen) ដែលបានឆ្លងកាត់ផ្លូវនោះនៅឆ្នាំ១៩០៦។

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ តំបន់អាកទិកបានក្លាយជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់មហាអំណាចនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានមូលដ្ឋានយោធា និងនាវាមុជទឹកនុយក្លេអ៊ែរធ្វើដំណើរក្រោមផ្ទាំងទឹកកក។ បច្ចុប្បន្ន ការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុបាននាំមកនូវការចាប់អារម្មណ៍ជាថ្មីលើតំបន់នេះ ទាំងផ្នែកបរិស្ថាន និងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចនៅអាកទិកពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើធនធានធម្មជាតិ។ តំបន់នេះមានប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ និងរ៉ែដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ដែលទាក់ទាញក្រុមហ៊ុនរុករករ៉ែ និងថាមពលធំៗ។ តំបន់ប្រាយដូបេ (Prudhoe Bay) នៅអាឡាស្កា និងតំបន់នៅឧបទ្វីបយ៉ាម៉ាល់ (Yamal) ក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី គឺជាកន្លែងផលិតប្រេងនិងឧស្ម័នសំខាន់ៗ។ ការនេសាទសមុទ្រក៏ជាវិស័យសំខាន់មួយដែរ ជាពិសេសនៅក្នុងដែនទឹកន័រវែស និងរុស្ស៊ី។ ផ្លូវដឹកជញ្ជូនខាងជើង (Northern Sea Route) កំពុងតែអាចប្រើប្រាស់បានកាន់តែច្រើនដោយសារការរលាយនៃទឹកកកសមុទ្រ ដែលកាត់បន្ថយពេលវេលាដឹកជញ្ជូនរវាងអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី។

វប្បធម៌នៅតំបន់អាកទិកមានភាពចម្រុះដោយសារជនជាតិដើមជាច្រើន។ សិល្បៈប្រពៃណី ដូចជាចម្លាក់ឆ្អឹង និងត្បាញសំលៀកបំពាក់ ការច្រៀងបំពង់ក (throat singing) និងពិធីបុណ្យប្រពៃណីដូចជាបុណ្យព្រះអាទិត្យកណ្តាលអធ្រាត្រ (Midnight Sun Festival) គឺជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌។ ការចិញ្ចឹមសត្វរមាំងរបស់ជនជាតិសាមី និងនេណេត មិនត្រឹមតែជាមុខរបរសេដ្ឋកិច្ចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវប្បធម៌ពួកគេផងដែរ។ ទេសចរណ៍ក៏កើនឡើងដោយសារការទស្សនាពន្លឺភាគខាងជើង (Aurora Borealis) និងដំណើរកម្សាន្តតាមកប៉ាល់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ តំបន់អាកទិកបានក្លាយជាចំណុចស្នូលនៃការពិភាក្សាអំពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ កម្រិតទឹកកកសមុទ្របានថយចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដោយឆ្នាំ២០០៧ គម្របទឹកកកសមុទ្របានថយចុះយ៉ាងខ្លាំងបើធៀបនឹងមធ្យមភាគពីឆ្នាំ១៩៧៩ ដល់ ២០០០។ ការឡើងកម្តៅនៅអាកទិកកើតឡើងលឿនជាងមធ្យមភាគពិភពលោកជិត ៤ ដង ដែលបណ្តាលឱ្យមានការរលាយនៃផ្ទាំងទឹកកកនៅហ្គ្រីនឡែន និងការកើនឡើងនៃកម្ពស់ទឹកសមុទ្រ។

បញ្ហានេះក៏បានបង្កើតឱកាសថ្មីៗផងដែរ៖ ផ្លូវដឹកជញ្ជូនខាងជើងអាចធ្វើដំណើរបានកាន់តែស្រួល ហើយការរុករកធនធានថាមពលថ្មីៗក៏កើនឡើង។ ប្រទេសដ៏មានឥទ្ធិពលដូចជារុស្ស៊ី ចិន និងសមាជិកណាតូ កំពុងប្រកួតប្រជែងគ្នាលើព្រំដែនសមុទ្រ និងសិទ្ធិរុករកធនធាននៅតំបន់នេះ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរយើង វិបត្តិអាកាសធាតុនៅតំបន់អាកទិកអាចមានឥទ្ធិពលដល់លំនាំអាកាសធាតុទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយអាចបង្កឱ្យមានខ្យល់ព្យុះកាន់តែខ្លាំង និងការឡើងកម្ពស់ទឹកសមុទ្រដែលគំរាមកំហែងតំបន់ឆ្នេរ។