ប្រទេសអាមេនី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសអាមេនី (ឈ្មោះផ្លូវការ៖ សាធារណរដ្ឋអាមេនី) គឺជាប្រទេសគ្មានព្រំដែនសមុទ្រមួយស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនី ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ី និងជាផ្នែកមួយនៃតំបន់កូកាសឺស។ យោងតាមវិគីភីឌា ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេសតួកគីនៅខាងលិច ចចជីនៅខាងជើង អាស៊ែបៃសង់នៅខាងកើត និងអ៊ីរ៉ង់នៅខាងត្បូង ព្រមទាំងតំបន់ដាច់ស្រយាលណាក់ឈីវ៉ាន (Nakhchivan) របស់អាស៊ែបៃសង់ផងដែរ។ រដ្ឋធានីយេរេវ៉ា (Yerevan) ជាទីក្រុងធំបំផុត និងជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ និងវប្បធម៌របស់ប្រទេស។

អាមេនីមានប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរអង្វែង ដោយជាប្រទេសដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលយកគ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋនៅឆ្នាំ ៣០១ គ.ស.។ ប្រទេសនេះក៏ល្បីល្បាញដោយសារវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប ភាសា និងអក្ខរក្រមផ្ទាល់ខ្លួន ព្រមទាំងសហគមន៍ជនជាតិអាមេនីនៅបរទេសដ៏ធំ (ឌីអាស្ព័ររ៉ា) ដែលបានរីកចម្រើនពាសពេញពិភពលោក ជាពិសេសនៅសហរដ្ឋអាមេរិក បារាំង និងរុស្ស៊ី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស អាមេនីមានផ្ទៃដីសរុបប្រមាណ ២៩ ៧៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលភាគច្រើនជាតំបន់ភ្នំនិងតំបន់ភ្នំភ្លើង ដោយមានកម្ពស់មធ្យម ១ ៨០០ ម៉ែត្រពីនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ។ កំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតគឺភ្នំអារ៉ាហ្គាត (Aragats) ដែលមានកម្ពស់ ៤ ០៩០ ម៉ែត្រ។ បឹងធំបំផុតគឺបឹងសេវ៉ាន (Lake Sevan) ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលប្រទេស និងជាប្រភពទឹកសាបដ៏សំខាន់។ អាកាសធាតុមានលក្ខណៈទ្វីប គឺរដូវក្តៅស្ងួតនិងរដូវរងាត្រជាក់ខ្លាំង។ ភ្នំអារ៉ារ៉ាត (Mount Ararat) ដែលជានិមិត្តរូបជាតិ អាចមើលឃើញពីយេរេវ៉ា ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីតួកគី។

ចំនួនប្រជាជនត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថាមានប្រហែល ៣ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ តាមវិគីភីឌា។ ប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិអាមេនី ដែលនិយាយភាសាអាមេនី ដែលជាសាខាឯករាជ្យមួយនៃក្រុមភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប។ សាសនាសំខាន់គឺគ្រិស្តសាសនា និកាយអាមេនីអាប៉ូស្តូលិក (Armenian Apostolic Church) ដែលជាព្រះវិហារជាតិរបស់ប្រទេស។ ក្រៅពីនេះមានក្រុមជនជាតិភាគតិចដូចជា យេហ្ស៊ីឌី (Yazidis) រុស្ស៊ី និងអាស្ស៊ីរី (Assyrians)។ វិគីភីឌាក៏បានឲ្យដឹងថា អាមេនីមានសហគមន៍ឌីអាស្ព័រធំជាងគេបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក ដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសទៅទៀត ដោយសារប្រវត្តិនៃការនិរទេសនិងការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនសតវត្ស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេនីចាប់ផ្តើមពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយមានវត្តមាននៃអរិយធម៌ជឿនលឿនដូចជានគរអ៊ូរ៉ាតូ (Urartu) នៅសតវត្សទី៩ មុនគ.ស.។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្ដេចទីក្រានីសទី២ (Tigranes the Great) នៅសតវត្សទី១ មុនគ.ស. អាណាចក្រអាមេនីបានលាតសន្ធឹងពីសមុទ្រកាសព្យ័នរហូតដល់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ដែលធ្វើឲ្យប្រទេសនេះក្លាយជាមហាអំណាចមួយនៅតំបន់។

នៅឆ្នាំ ៣០១ គ.ស. អាមេនីបានក្លាយជារដ្ឋដំបូងគេបង្អស់ដែលទទួលយកគ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទទ្រតាតទី៣ (King Tiridates III) និងលោកសង្ឃគ្រីហ្គរ (Gregory the Illuminator)។ វិហារអេចមៀដហ្ស៊ីន (Etchmiadzin Cathedral) ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅពេលនោះ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាវិហារគ្រិស្តសាសនាដ៏ចាស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។ ក្រោយមក អាមេនីបានឆ្លងកាត់ការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពធំៗជាច្រើន រួមមាន ពើស៊ី អារ៉ាប់ ម៉ុងហ្គោល និងអូតូម៉ង់ ដោយរក្សាបាននូវអត្តសញ្ញាណជាតិនិងសាសនា។

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ (ឆ្នាំ ១៩១៥) រដ្ឋាភិបាលចក្រភពអូតូម៉ង់បានប្រព្រឹត្តការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិអាមេនីយ៉ាងរន្ធត់ ដែលបណ្ដាលឲ្យមនុស្សប្រមាណ ១,៥ លាននាក់បាត់បង់ជីវិត តាមវិគីភីឌា។ ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍នេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសជាច្រើន ប៉ុន្តែតួកគីនៅតែបដិសេធរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម សាធារណរដ្ឋអាមេនីដំបូងបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ ១៩១៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានបញ្ចូលជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតនៅឆ្នាំ ១៩២០។ ក្នុងសម័យសូវៀត អាមេនីបានឆ្លងកាត់ការឧស្សាហូបនីយកម្ម ប៉ុន្តែក៏បានទទួលរងគ្រោះមហន្តរាយរញ្ជួយដីដ៏ធំនៅស្ពីតាក (Spitak) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៨ ដែលសម្លាប់មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់។ ក្រោយការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត អាមេនីបានប្រកាសឯករាជ្យជាថ្មីនៅឆ្នាំ ១៩៩១។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចអាមេនីជាប្រភេទកំពុងអភិវឌ្ឍយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្ម (ផ្លែឈើ ស្រាទំពាំងបាយជូរ) ឧស្សាហកម្មរ៉ែ (ទង់ដែង ម៉ូលីបដែន) និងវិស័យបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានដែលកំពុងរីកចម្រើន តាមវិគីភីឌា។ ទេសចរណ៍ក៏ជាវិស័យសំខាន់មួយ ដោយសារទឹកដីសម្បូរទៅដោយវត្តអារាមបុរាណ ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងទេសភាពភ្នំដ៏ស្រស់ស្អាត ដែលខ្លះត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ ប្រាក់ផ្នាក់ពីសហគមន៍អាមេនីនៅបរទេសក៏បានរួមចំណែកយ៉ាងច្រើនដល់សេដ្ឋកិច្ចជាតិផងដែរ។

វប្បធម៌អាមេនីមានភាពសម្បូរបែបនិងអត្តសញ្ញាណខ្ពស់ ដោយរក្សាបានតាំងពីសម័យបុរាណ។ អក្ខរក្រមអាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ៤០៥ ដោយអ្នកប្រាជ្ញមែស្រូប ម៉ាស្តុត (Mesrop Mashtots) ហើយនៅតែប្រើប្រាស់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ ដែលធ្វើឲ្យភាសាអាមេនីក្លាយជាភាសាសរសេរដ៏ចាស់ជាងគេមួយ។ សិល្បៈស្ថាបត្យកម្មព្រះវិហារ និងខារ៍ឆការ៍ (Khachkar) ឬថ្មឈើឆ្កាង ដែលឆ្លាក់លម្អដោយក្បាច់ស្មុគស្មាញ គឺជាមរតកវប្បធម៌ដ៏ពិសេសរបស់អាមេនី។ ម្ហូបអាហារបែបអាមេនីដូចជា ខូរូវ៉ាត (Khorovats - សាច់អាំង) ដូលម៉ា (Dolma - ស្លឹកទំពាំងបាយជូរដាក់សាច់) និងឡាវ៉ាស (Lavash - នំប៉័ងស្តើង) ក៏ល្បីល្បាញផងដែរ។ កីឡាអុកក៏មានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងនៅអាមេនី ដោយមានម្ចាស់ជើងឯកពិភពលោកដូចជា ទីក្រាន ប៉េត្រូស្យាន (Tigran Petrosyan) និងលេវ៉ុន អារ៉ូនីញ៉ាន (Levon Aronian)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

អាមេនីបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលផ្លាស់ប្តូរដ៏សំខាន់ទាំងផ្នែកនយោបាយ និងការទូត។ បន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍វេលវេត (Velvet Revolution) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ដែលជាចលនាតវ៉ាទ្រង់ទ្រាយធំតាមដងផ្លូវដោយសន្តិវិធី លោកនីកុល ប៉ាស៊ីនយ៉ាន (Nikol Pashinyan) បានឡើងកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយសន្យាប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយ និងធ្វើកំណែទម្រង់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ យោងតាមវិគីភីឌា ចលនាតវ៉ានេះបានបញ្ចប់របបពាក់កណ្តាលផ្តាច់ការដែលគ្រប់គ្រងប្រទេសតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០។

ជម្លោះយូរអង្វែងជាមួយអាស៊ែបៃសង់អំពីតំបន់ណាហ្គោណូ-ការ៉ាបាក (Nagorno-Karabakh) បានផ្ទុះសង្គ្រាមជាថ្មីនៅឆ្នាំ ២០២០ ដែលបណ្ដាលឲ្យមានអ្នកស្លាប់រាប់ពាន់នាក់ និងជនភៀសខ្លួនរាប់ម៉ឺននាក់។ កងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពរុស្ស៊ីត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់នេះ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យការឈប់បាញ់។ នៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៥ លោកប៉ាស៊ីនយ៉ាននិងប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃសង់ លោកអ៊ីលហាម អាលីយេវ (Ilham Aliyev) បានចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមមួយនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន សហរដ្ឋអាមេរិក ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឆ្ពោះទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពយូរអង្វែង (តាមវិគីភីឌា)។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse អាមេនីជាឧទាហរណ៍គួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍នៃប្រទេសតូចមួយដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃការប្រកួតប្រជែងភូមិសាស្ត្រនយោបាយរវាងមហាអំណាចដូចជារុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពអឺរ៉ុប។ កិច្ចខិតខំរបស់អាមេនីក្នុងការធ្វើពិពិធកម្មទំនាក់ទំនងការបរទេស ខណៈដែលកំពុងធ្វើកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង អាចជាមេរៀនសម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍជាច្រើន រួមទាំងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ ដែលក៏ធ្លាប់ឆ្លងកាត់ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ឈឺចាប់ និងកំពុងស្វែងរកទីតាំងដ៏ត្រឹមត្រូវនៅក្នុងឆាកអន្តរជាតិ។