ជនជាតិអាមេនី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជនជាតិអាមេនី (Armenians) គឺជាក្រុមជនជាតិដើមមួយដែលមានដើមកំណើតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនី នៅភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ី។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជនជាតិអាមេនីគឺជាក្រុមប្រជាសាស្ត្រចម្បងនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋអាមេនី ហើយពីមុនពួកគេជាប្រជាជនភាគច្រើននៅក្នុងសាធារណរដ្ឋអាតសាក់ (Artsakh) មុនពេលត្រូវបាននិរទេសចេញក្រោយពីការវាយលុករបស់អាស៊ែបៃហ្សង់ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣។

Wikipedia ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា មានសហគមន៍ជនជាតិអាមេនីនៅក្រៅប្រទេសប្រមាណ ៥ លាននាក់ ដោយមានចំនួនច្រើនជាងគេនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិក បារាំង ចចជី (Georgia) អ៊ីរ៉ង់ អាល្លឺម៉ង់ អ៊ុយក្រែន លីបង់ ប្រេស៊ីល អាហ្សង់ទីន ស៊ីរី និងតួកគី។ ការបង្កើតសហគមន៍ភៀសខ្លួននេះ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលចម្បងនៃការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិអាមេនី (Armenian Genocide) លើកលែងតែសហគមន៍នៅអ៊ីរ៉ង់ អតីតរដ្ឋសូវៀត និងតំបន់ដើមបូព៌ាមួយផ្នែក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ទឹកដីកំណើតជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិអាមេនីគឺតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនី ដែលលាតសន្ធឹងលើប្រទេសជាច្រើនសព្វថ្ងៃ រួមមានផ្នែកខាងកើតនៃប្រទេសតួកគី សាធារណរដ្ឋអាមេនី ភាគខាងត្បូងនៃចចជី ភាគខាងលិចនៃអាស៊ែបៃហ្សង់ និងភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ ផែនទីពី Wikipedia បង្ហាញពីការរីករាលដាលនៃប្រជាជនអាមេនីកាលពីដើមសតវត្សរ៍ទី ២០ ជាពិសេសតំបន់ដែលមានជនជាតិអាមេនីជាង ៥០%។

បច្ចុប្បន្ននេះ សាធារណរដ្ឋអាមេនីមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិអាមេនី។ ប៉ុន្តែដោយសារការសម្លាប់រង្គាល និងជម្លោះជាបន្តបន្ទាប់ ចំនួនជនជាតិអាមេនីដែលរស់នៅក្រៅប្រទេសកំណើតមានច្រើនជាងនៅក្នុងប្រទេសទៅទៀត។ យោងតាមទិន្នន័យពី Wikipedia សហគមន៍អាមេនីធំៗនៅបរទេសមានទីតាំងនៅរុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិក និងបារាំងជាចម្បង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេនីត្រូវបានចារឹកតាំងពីសម័យបុរាណ។ រូបគំនូរពី Wikipedia បង្ហាញពីរឿងព្រេងរបស់ហៃក៍ (Hayk) ដែលគេចាត់ទុកជាអ្នកបង្កើតជាតិអាមេនី។ ក្រោយមក អាណាចក្រអាមេនីបានឈានដល់កម្រិតកំពូលនៅសម័យព្រះបាទទីក្រានេសដ៏អស្ចារ្យ (Tigranes the Great) ចន្លោះឆ្នាំ ៩៥ ដល់ ៥៥ មុនគ.ស. ដូចបានឃើញនៅក្នុងផែនទីអាណាចក្រអាមេនី។

ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់មួយទៀតគឺការទទួលយកគ្រិស្តសាសនាជាសាសនារដ្ឋនៅឆ្នាំ ៣០១ គ.ស. ដែលធ្វើឱ្យអាមេនីក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដែលធ្វើដូច្នេះ។ វិហារ Etchmiadzin ដែលត្រូវបានស្ថាបនានៅពេលនោះ បច្ចុប្បន្នជាមាតាវិហារនៃព្រះវិហារគ្រិស្តអាមេនី (Armenian Apostolic Church)។ ក្នុងសម័យកណ្តាល អាមេនីបានបន្តរក្សាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួន ដោយមានស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មល្បីៗដូចជាវិហារ Ani (បញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ ១០០១) និងសាត្រាស្លឹករឹតដែលមានគំនូរពីសតវត្សរ៍ទី ១៤ តាមឯកសារពី Wikipedia។

នៅយុគសម័យក្រោយៗ ជនជាតិអាមេនីបានរស់នៅក្រោមអាណាចក្រអូតូម៉ង់ និងចក្រភពរុស្ស៊ី។ កត្តាដ៏ធំបំផុតដែលបណ្តាលឱ្យមានសហគមន៍ភៀសខ្លួនដ៏ធំនាពេលសព្វថ្ងៃ តាមការកត់សម្គាល់របស់សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia គឺការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិអាមេនី (Armenian Genocide) ដោយចក្រភពអូតូម៉ង់កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម អាមេនីបានចូលជាផ្នែកនៃសហភាពសូវៀត មុននឹងទទួលបានឯករាជ្យឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៩១។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ជនជាតិអាមេនីបានប្រឈមមុខនឹងព្រឹត្តិការណ៍ដែលប៉ះពាល់ដល់ជោគវាសនារបស់ពួកគេយ៉ាងខ្លាំង។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការវាយលុករបស់កងកម្លាំងអាស៊ែបៃហ្សង់ទៅលើសាធារណរដ្ឋអាតសាក់ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ បានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនអាមេនីរាប់ម៉ឺននាក់ត្រូវចាកចេញពីទឹកដីកំណើតរបស់ខ្លួនជាបន្ទាន់។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពីសហគមន៍អន្តរជាតិចំពោះវិបត្តិមនុស្សធម៌ និងសិទ្ធិរបស់ជនជាតិអាមេនីនៅក្នុងតំបន់ណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ (Nagorno-Karabakh)។

សហគមន៍ភៀសខ្លួនអាមេនីនៅទូទាំងពិភពលោក ដែលភាគច្រើនជាលទ្ធផលនៃការសម្លាប់រង្គាលជាង ១០០ ឆ្នាំមុន បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការទាមទារឱ្យមានការទទួលស្គាល់អំពីការប្រល័យពូជសាសន៍នេះ និងការគាំទ្រសម្រាប់ជនជាតិអាមេនីដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយជម្លោះ។ តាមរយៈការរាយការណ៍របស់ Wikipedia បញ្ហាទំនាក់ទំនងរវាងអាមេនី និងតួកគីនៅតែបន្តមានភាពតានតឹង ខណៈប្រទេសជាច្រើនបានទទួលស្គាល់ការសម្លាប់រង្គាលនេះជាផ្លូវការ។