ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ការធ្វើឃាត គឺជាការសម្លាប់ដោយចេតនារបស់បុគ្គលណាម្នាក់ ជាពិសេសអ្នកមានមុខមាត់ល្បីឬមានសារៈសំខាន់ តាមរយៈការវាយប្រហារយ៉ាងរហ័សឬសម្ងាត់ ដោយសារមូលហេតុនយោបាយ សង្គម ឬមនោគមវិជ្ជា។ ការធ្វើឃាតអាចត្រូវបានបញ្ជាដោយបុគ្គល ឬអង្គការណាមួយ ហើយអាចអនុវត្តដោយជំនួយការរបស់ពួកគេ។ ពាក្យថា "អាសាស៊ីន" (assassin) មានប្រភពពីក្រុមអ្នកចម្បាំងនិកាយនីហ្សារីអ៊ីស្មាអ៊ីលី ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាក្រុមហាហ្សាស៊ីន (Hashashin) នៅយុគសម័យកណ្តាល ដោយបានប្រើវិធីសម្លាប់លួចលាក់ប្រឆាំងនឹងសត្រូវនយោបាយ និងសាសនា។ ទីស្នាក់ការដ៏ល្បីមួយរបស់ពួកគេគឺនៅប្រាសាទម៉ាស្យាហ្វ (Masyaf) ក្នុងប្រទេសស៊ីរីបច្ចុប្បន្ន។

ការធ្វើឃាតមិនត្រឹមតែជាការសម្លាប់មនុស្សប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាឧបករណ៍នយោបាយដែលអាចផ្លាស់ប្តូរដំណើរការប្រវត្តិសាស្ត្រផងដែរ។ ការធ្វើឃាតអាចប្រព្រឹត្តទៅដោយបុគ្គលតែម្នាក់ ក្រុម ឬរដ្ឋាភិបាល។ យោងតាមវិគីភីឌា វាអាចរួមបញ្ចូលការក្លែងខ្លួន ការប្រើអាវុធបំភិតបំភ័យ ឬការវាយប្រហារពីចម្ងាយដូចជាយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើកជាដើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវិគីភីឌា ការធ្វើឃាតបានកើតមានតាំងពីសម័យបុរាណ។ នៅក្នុងចក្រភពរ៉ូម អធិរាជជាច្រើនត្រូវបានគេធ្វើឃាត រួមទាំងព្រះចៅជូលាស សេហ្សា (Julius Caesar) ដោយសមាជិកព្រឹទ្ធសភានៅឆ្នាំ៤៤ មុនគ្រិស្តសករាជ។ នៅយុគសម័យកណ្តាល ក្រុម Hashashin បានធ្វើឱ្យគេភ័យខ្លាចនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដោយសម្លាប់មេដឹកនាំសត្រូវយ៉ាងសម្ងាត់ និងបានប្រើបន្ទាយភ្នំដូចជាម៉ាស្យាហ្វធ្វើជាមូលដ្ឋាន។

នៅសតវត្សរ៍ទី១៦ ការធ្វើឃាតនយោបាយបានរីករាលដាលនៅអឺរ៉ុប។ ឧទាហរណ៍ លោកវីល្លៀម ដឺសាយលេន (William the Silent) ត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់នៅថ្ងៃទី១០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៥៨៤ ដោយបាលថាហ្សា ជេរ៉ាដ (Balthasar Gérard) ដែលជាករណីដំបូងគេដែលប្រើកាំភ្លើងខ្លីសម្រាប់ធ្វើឃាតនយោបាយ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ សហរដ្ឋអាមេរិកបានជួបប្រទះការធ្វើឃាតប្រធានាធិបតីរបស់ខ្លួន ដូចជាលោកអាប្រាហាម លីនខូន នៅឆ្នាំ១៨៦៥ ដោយលោកចន វីលគីស ប៊ូស (John Wilkes Booth) ដែលបានធ្វើឱ្យប្រទេសធ្លាក់ក្នុងភាពចលាចលក្រោយសង្គ្រាមស៊ីវិល។

សតវត្សរ៍ទី២០ បានឃើញការធ្វើឃាតដែលផ្លាស់ប្តូរប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកជាច្រើន។ ការធ្វើឃាតអាកឌូក ហ្វ្រង់ស័រ ហ្វ័រឌីណង់ (Archduke Franz Ferdinand) នៅឆ្នាំ១៩១៤ បានក្លាយជាកត្តានាំទៅសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ប្រធានាធិបតីចន អេហ្វ កេណ្ណាឌី (John F. Kennedy) ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយលី ហារវី អូស្វដ (Lee Harvey Oswald)។ មេដឹកនាំសិទ្ធិស៊ីវិល ម៉ាទីន លូធើ ឃីង ជុញ្ញ័រ (Martin Luther King Jr.) ក៏ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅឆ្នាំ១៩៦៨ ដែលបង្ហាញពីការប្រើប្រាស់អំពើហិង្សាដើម្បីបង្ក្រាបចលនាសង្គម។ ក្រៅពីនេះ ការធ្វើឃាតនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោកយ៉ីថាក់ រ៉ាប៊ីន (Yitzhak Rabin) នៅឆ្នាំ១៩៩៥ ដោយអ្នកជាតិនិយមសាសនា បានបញ្ឈប់ដំណើរការសន្តិភាពនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។

វិធីសាស្ត្រ និងឧបករណ៍

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា វិធីសាស្ត្រនៃការធ្វើឃាតមានភាពចម្រុះ អាស្រ័យលើសម័យកាល និងគោលដៅ។ កាលពីសម័យបុរាណ ដាវ កាំបិត និងថ្នាំពិស ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាញឹកញាប់។ ជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍន៍អាវុធ កាំភ្លើងខ្លីដូចជា Derringer (ដូចក្នុងរូប) បានក្លាយជាជម្រើស ព្រោះទំហំតូចងាយលាក់។ កាំភ្លើងវែងក៏ត្រូវបានប្រើ ដូចករណីការធ្វើឃាតកេណ្ណាឌី ដោយប្រើកាំភ្លើង Carcano Model 38 ។

ក្រៅពីអាវុធផ្ទាល់ខ្លួន គ្រឿងផ្ទុះក៏ជាវិធីសាស្ត្រទូទៅ ដូចជាការប្រើគ្រឿងផ្ទុះតាមផ្លូវ (IED) ក្នុងការវាយប្រហារលើរថយន្តមេដឹកនាំ។ រូបភាពពីអ៊ីរ៉ាក់បង្ហាញអង្គរក្សម្នាក់ដែលត្រូវបានសម្លាប់ដោយ IED នៅក្នុងការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធ។ សម័យថ្មីៗនេះ យន្តហោះគ្មានមនុស្សបើកដូចជា Predator ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការសម្លាប់គោលដៅ (targeted killing) ដែលអនុញ្ញាតឲ្យរដ្ឋាភិបាលសម្លាប់បុគ្គលពីចម្ងាយដោយមិនចាំបាច់មានវត្តមានផ្ទាល់។

អ្នកធ្វើឃាតក៏អាចប្រើវិធីក្លែងខ្លួនជាអង្គរក្ស ដូចក្នុងការធ្វើឃាតឥន្ទិរា គន្ធី ដោយអង្គរក្សស៊ីករបស់លោកស្រី។ នេះបង្ហាញថាការទុកចិត្តក៏អាចជាចំណុចខ្សោយដែរ។ វប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រក៏បានកត់ត្រាក្រុមឃាតកដូចជាពួកធែក (Thugs) នៅឥណ្ឌា ដែលប្រើខ្សែរសម្លាប់អ្នកដំណើរ និងពួកនីញ៉ា (ninja) នៅជប៉ុន ដែលជំនាញខាងចារកម្មនិងធ្វើឃាត។

ផលប៉ះពាល់នយោបាយ និងសង្គម

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ផលវិបាកនៃការធ្វើឃាតអាចធ្ងន់ធ្ងរជាងការបាត់បង់ជីវិត។ នៅពេលមេដឹកនាំម្នាក់ត្រូវបានធ្វើឃាត ប្រទេសអាចប្រឈមនឹងភាពវឹកវរ និងអស្ថិរភាពនយោបាយ។ ឧទាហរណ៍ ការធ្វើឃាតលោកស្រីឥន្ទិរា គន្ធី ដោយអង្គរក្សស៊ីកនៅឆ្នាំ១៩៨៤ បានបង្កជាកុបកម្មនិងអំពើហិង្សាប្រឆាំងសហគមន៍ស៊ីកទូទាំងឥណ្ឌា ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់រាប់ពាន់នាក់។

សង្គមបានឆ្លើយតបដោយការពង្រឹងសន្តិសុខសម្រាប់ឥស្សរជន។ រថយន្តពាសដែកដូចជា Popemobile ត្រូវបានរចនាឡើងបន្ទាប់ពីការប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតសម្ដេចប៉ាប។ ក្រុមអង្គរក្សពិសេសក៏បានក្លាយជាស្តង់ដារ។ ទោះយ៉ាងណា ការធ្វើឃាតក៏អាចបង្កើតឱ្យមានវីរបុរស ឬរូបតំណាងនិមិត្តរូបផងដែរ ដូចជាលោកស្រីគន្ធីត្រូវបានចងចាំជានិមិត្តរូបនៃភាពអង់អាច។

នៅក្នុងបរិបទអន្តរជាតិ ការធ្វើឃាតអាចបង្កើតជម្លោះកាន់តែធំ។ ការសម្លាប់រង្គាលនយោបាយអាចនាំឱ្យមានសង្គ្រាម ដូចករណីឆ្នាំ១៩១៤។ ផលប៉ះពាល់ផ្លូវចិត្តទៅលើសាធារណជនក៏ធំធេងដែរ ដោយធ្វើឱ្យប្រជាជនបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើសន្តិសុខ និងស្ថាប័នរដ្ឋ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សរ៍ទី២១ ការធ្វើឃាតនៅតែជាឧបករណ៍នយោបាយដែលមានភាពចម្រូងចម្រាស។ រដ្ឋាភិបាលនានា ជាពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រើប្រាស់យន្តហោះគ្មានមនុស្សបើកសម្រាប់ការសម្លាប់សកម្មប្រយុទ្ធនៅបរទេស ដែលគេហៅថាការសម្លាប់គោលដៅ (targeted killing)។ ទង្វើទាំងនេះបានបង្កជាសំណួរអំពីច្បាប់អន្តរជាតិ សិទ្ធិមនុស្ស និងការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ។

ការប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតមេដឹកនាំក៏នៅតែកើតមាន។ ការបាញ់ប្រហារលើប្រធានាធិបតីរ៉ូណាល់ រីហ្គេន (Ronald Reagan) នៅឆ្នាំ១៩៨១ បានបង្ហាញថា គ្មានសន្តិសុខណាពេញលេញឡើយ។ សម្រាប់កម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រក៏បានកត់ត្រាការធ្វើឃាតនយោបាយមួយចំនួន ដែលជាមេរៀនសម្រាប់ការកសាងសន្តិសុខ និងយុត្តិធម៌។ ការយល់ដឹងអំពីមូលហេតុ និងផលវិបាកនៃការធ្វើឃាតនៅតែសំខាន់សម្រាប់ពលរដ្ឋខ្មែរ ដើម្បីចូលរួមថែរក្សាស្ថិរភាពនយោបាយក្នុងតំបន់។