វាលខ្សាច់អាតាកាម៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia វាលខ្សាច់អាតាកាម៉ា គឺជាខ្ពង់រាបវាលខ្សាច់ដែលស្ថិតនៅលើឆ្នេរសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ។ វាលាតសន្ធឹងប្រវែង ១,៦០០ គីឡូម៉ែត្រ នៅតាមបណ្តោយភាគខាងជើងនៃប្រទេសឈីលី ខាងលិចជួរភ្នំអង់ដេស និងគ្របដណ្តប់ផ្ទៃដី ១០៥,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ឬ ១២៨,០០០ បើរាប់បញ្ចូលជម្រាលភ្នំអង់ដេសដែលគ្មានរុក្ខជាតិ ។ វាលខ្សាច់នេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាកន្លែងស្ងួតបំផុតនៅលើពិភពលោក ក្រៅពីតំបន់ប៉ូល ដោយមានបរិមាណទឹកភ្លៀងជាមធ្យមតិចជាង ១ មិល្លីម៉ែត្រក្នុងមួយឆ្នាំ ហើយអាកាសធាតុស្ងួតខ្លាំងនេះបានបង្កើតទេសភាពដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងភពព្រះអង្គារ ។ វាលខ្សាច់អាតាកាម៉ាក៏ជាកន្លែងសម្រាប់ការសង្កេតផ្កាយ និងជាប្រភពរ៉ែដ៏សំខាន់ផងដែរ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia វាលខ្សាច់អាតាកាម៉ាមានទីតាំងនៅលើខ្ពង់រាបដែលមានកម្ពស់ពី ២,០០០ ទៅ ៣,០០០ ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ ។ ភាពស្ងួតហួតហែងរបស់វាកើតឡើងដោយសារកត្តាពីរគឺ ចរន្តទឹកសមុទ្រត្រជាក់ Humboldt ដែលធ្វើឱ្យខ្យល់នៅឆ្នេរត្រជាក់និងគ្មានសំណើម និងជួរភ្នំអង់ដេសដែលរារាំងខ្យល់មូសុងសើមពីទិសខាងកើត ។ តំបន់វាលខ្សាច់មានលក្ខណៈចម្រុះដូចជា វាលអំបិលធំៗ (Salares) ដូចជា Salar de Atacama ដែលជាវាលអំបិលធំបំផុតទីបីក្នុងពិភពលោក និងជ្រលងភ្នំដែលមានទឹកហូរតិចតួច ។

បើទោះបីជាស្ថានភាពអាកាសធាតុដ៏អាក្រក់ វាលខ្សាច់នេះមានប្រជាជនរស់នៅរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ ។ តាម Wikipedia ជនជាតិដើម Likan Antai (ឬ Atacameño) គឺជាប្រជាជនដែលតាំងទីលំនៅយូរលង់បំផុត ដោយពួកគេប្រកបរបរកសិកម្មលើដីរាបស្មើ (terrace farming) និងការចិញ្ចឹមឡាម៉ា និងអាល់ប៉ាកា ។ បច្ចុប្បន្ន ប្រជាជនប្រមាណ ៥,០០០ នាក់រស់នៅក្នុងទីក្រុង San Pedro de Atacama ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌និងទេសចរណ៍ ។ ទីក្រុងធំៗផ្សេងទៀតរួមមាន Antofagasta (នៅលើឆ្នេរ) និង Calama (មជ្ឈមណ្ឌលរ៉ែ) ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃវាលខ្សាច់អាតាកាម៉ាមានភាពសម្បូរបែប ។ ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាបង្ហាញថា មនុស្សបានរស់នៅទីនេះតាំងពីប្រមាណ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន ។ កុលសម្ព័ន្ធ Atacameño បានបង្កើតវប្បធម៌ដែលផ្អែកលើប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ និងការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម ។ នៅសតវត្សទី ១៥ អាណាចក្រអ៊ីនកាបានពង្រីកឥទ្ធិពលមកទីនេះ ហើយបានសាងសង់ផ្លូវ និងបន្ទាយ ។

បន្ទាប់ពីការមកដល់នៃអ្នករុករកអេស្ប៉ាញនៅសតវត្សទី ១៦ តំបន់នេះបានស្ថិតក្រោមអាណានិគម តែមិនសូវមានការអភិវឌ្ឍរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ នៅពេលដែលរកឃើញរ៉ែនីត្រាត (saltpeter) យ៉ាងច្រើន ។ នីត្រាតបានក្លាយជា "មាសស" ដែលជាជីនិងគ្រឿងផ្ទុះដ៏សំខាន់ ហើយបានទាក់ទាញអ្នកវិនិយោគ និងកម្មករជាច្រើន ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការប្រកួតប្រជែងលើធនធាននេះបាននាំឱ្យមានសង្គ្រាមប៉ាស៊ីហ្វិក (១៨៧៩-១៨៨៤) រវាងឈីលី ប៉េរូ និងបូលីវី ។ ជាលទ្ធផល ឈីលីបានដណ្តើមបានទឹកដីដែលសម្បូរនីត្រាតទាំងនោះ ។

ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ ការបង្កើតនីត្រាតសំយោគបានធ្វើឱ្យឧស្សាហកម្មនេះធ្លាក់ចុះ ហើយទីក្រុងជាច្រើនបានក្លាយជាទីក្រុងខ្មោច ។ ប៉ុន្តែនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ ការជីកយកទង់ដែងបានជំនួស ហើយឈីលីបានធ្វើជាតូបនីយកម្មក្រុមហ៊ុន Codelco ដែលក្លាយជាអ្នកផលិតទង់ដែងធំជាងគេក្នុងពិភពលោក ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចនៃវាលខ្សាច់អាតាកាម៉ាពឹងផ្អែកជាសំខាន់លើឧស្សាហកម្មរ៉ែ ។ អណ្តូងរ៉ែ Chuquicamata និង Escondida គឺជាប្រភពទង់ដែងដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដោយផ្គត់ផ្គង់ទង់ដែងសម្រាប់អេឡិចត្រូនិក និងសំណង់ ។ ក្រៅពីទង់ដែង អាងទឹកប្រៃ Salar de Atacama ផ្ទុកទៅដោយលីច្យូមយ៉ាងច្រើន ដែលមានតម្រូវការខ្ពស់សម្រាប់អាគុយឡានអគ្គិសនី ។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ តំបន់នេះរក្សាកេរតំណែលរបស់ជនជាតិដើម Likan Antai ។ ពិធីបុណ្យសាសនា ដូចជា Fiesta de la Virgen del Socorro នៅតែត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយការរាំ និងតន្ត្រី ។ ម្ហូបអាហារប្រពៃណីរួមមាន pachamanca (ចម្អិនដោយថ្មក្តៅ) និងការប្រើប្រាស់ពោត និងដំឡូង ។ ព្រឹត្តិការណ៍ធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យមួយគឺ ការរីកផ្កានៃវាលខ្សាច់ (Desierto Florido) ដែលកើតឡើងនៅពេលមានភ្លៀងធ្លាក់ខុសពីធម្មតាក្នុងរដូវមួយ ធ្វើឱ្យដីខ្សាច់គ្របដណ្តប់ដោយផ្កាពណ៌ស្រស់ឆើតឆាយ ។

មួយទៀត ការសង្កេតតារាសាស្ត្រគឺជាផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងវិទ្យាសាស្ត្រដ៏សំខាន់ ។ ដោយសារមេឃស្រឡះនិងគ្មានពន្លឺបំពុល អង្គការស្រាវជ្រាវអឺរ៉ុបខាងតារាសាស្ត្រនៅអឌ្ឍគោលខាងត្បូង (ESO) បានសាងសង់ឧបករណ៍ដូចជា Very Large Telescope (VLT) និង ALMA ដែលទាក់ទាញតារាវិទូទូទាំងពិភពលោក ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia វាលខ្សាច់អាតាកាម៉ាកំពុងស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃនិន្នាការសកលសំខាន់ៗមួយចំនួន ។ ទីមួយ ការផ្លាស់ប្តូរទៅរកថាមពលស្អាតបានធ្វើឱ្យតម្រូវការលីច្យូមកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ។ សាធារណរដ្ឋឈីលី គឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់លីច្យូមដ៏ធំជាងគេទី ២ ក្នុងពិភពលោក ហើយតំបន់ Salar de Atacama ផ្ទុកប្រហែល ៣៧% នៃទុនបម្រុងលីច្យូមសកល ។ ទោះយ៉ាងណា ការទាញយកទឹកប្រៃច្រើនហួសហេតុអាចប៉ះពាល់ដល់អេកូឡូស៊ី និងប្រភពទឹករបស់សហគមន៍ជនជាតិដើម ដែលនាំឱ្យមានការតវ៉ា និងការពិភាក្សាអំពីច្បាប់ថ្មី ។

ទីពីរ តំបន់នេះបានក្លាយជាមន្ទីរពិសោធន៍ធម្មជាតិសម្រាប់ស្រាវជ្រាវលំហ ។ អង្គការ NASA បានសាកល្បងយានរុករកភពអង្គារនៅទីនេះ ដោយសារតែភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងផ្ទៃភពអង្គារ ។ ក្នុងវិស័យតារាសាស្ត្រ គម្រោង Extremely Large Telescope (ELT) កំពុងសាងសង់នៅលើភ្នំ Cerro Armazones ដែលនឹងក្លាយជាតេឡេស្កុបអុបទិកធំជាងគេក្នុងពិភពលោក ។

ជាចុងក្រោយ វិស័យទេសចរណ៍កំពុងរីកចម្រើន ដោយភ្ញៀវទេសចរទៅទស្សនាជ្រលងភ្នំព្រះច័ន្ទ (Valle de la Luna) និងកន្លែងទឹកក្តៅ El Tatio ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ផលប៉ះពាល់នៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុបានបង្កឱ្យមានភ្លៀងធ្លាក់មិនទៀងទាត់ ដែលអាចធ្វើឱ្យព្រឹត្តិការណ៍ Desierto Florido មិនអាចទស្សន៍ទាយបាន ។ ដូច្នេះ វាលខ្សាច់អាតាកាម៉ាគឺជាកន្លែងដែលភ្ជាប់ទៅនឹងបញ្ហាបរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច និងវិទ្យាសាស្ត្រនៃសតវត្សទី ២១ ។