អំណាចនិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា អំណាចនិយមគឺជាប្រព័ន្ធនយោបាយដែលបដិសេធពហុនិយមនយោបាយ ហើយផ្អែកលើអំណាចកណ្ដាលខ្លាំងដើម្បីរក្សាស្ថានភាពនយោបាយដែលមានស្រាប់។ ប្រព័ន្ធនេះកាត់បន្ថយគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យ ការបែងចែកអំណាច សិទ្ធិសេរីភាព និងនីតិរដ្ឋ។ របបអំណាចនិយមអាចជារបបផ្ដាច់ការ ឬរបបអភិជន ហើយអាចផ្អែកលើគណបក្ស យោធា ឬបុគ្គលតែម្នាក់។

យោងតាមវិគីភីឌា ពាក្យ «អំណាចនិយម» ត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីពិពណ៌នាអំពីរដ្ឋាភិបាលដែលដាក់កម្រិតសេរីភាព និងប្រមូលផ្ដុំអំណាច។ រូបភាពបាតុកម្មរបស់ក្រុមអនាធិបតេយ្យនិយមឆ្នាំ២០១១ បង្ហាញការប្រឆាំងរបស់សង្គមស៊ីវិលចំពោះរបបបែបនេះ។

បន្ថែមលើនេះ វិគីភីឌារៀបរាប់ថា មានរដ្ឋដែលស្ថិតនៅចន្លោះប្រជាធិបតេយ្យ និងអំណាចនិយម ដែលគេហៅថា «ប្រជាធិបតេយ្យកូនកាត់» «របបកូនកាត់» ឬ «អំណាចនិយមប្រកួតប្រជែង»។ ក្នុងរបបទាំងនេះ ការបោះឆ្នោតនៅតែមាន ប៉ុន្តែខ្វះសេរីភាព និងយុត្តិធម៌។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការពណ៌នាក្នុងវិគីភីឌា របបផ្ដាច់ការនិយម (Totalitarianism) ដែលជាទម្រង់ជ្រុលនៃអំណាចនិយម បានកើតឡើងនៅអ៊ីតាលីក្រោមលោក បេនីតូ មូសូលីនី។ លោកបានហៅរបបរបស់គាត់ថា «រដ្ឋផ្ដាច់ការនិយម» និងបានប្រកាសបាវចនាល្បីថា «អ្វីៗទាំងអស់នៅក្នុងរដ្ឋ គ្មានអ្វីក្រៅរដ្ឋ គ្មានអ្វីប្រឆាំងរដ្ឋ»។ គំរូនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់របបផ្ដាច់ការផ្សេងទៀតនៅអឺរ៉ុប។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយបានចាប់ផ្ដើមប្រើពាក្យ «អំណាចនិយម» នៅសតវត្សរ៍ទី២០ ដើម្បីបែងចែករបបដែលមិនមែនជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ប៉ុន្តែក៏មិនឈានដល់កម្រិតរបបផ្ដាច់ការនិយមដែរ។

ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ អំណាចនិយមបានបន្តកើតមានតាមរយៈរបបយោធានៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន។ រូបភាពពីវិគីភីឌាបង្ហាញក្បួនដង្ហែយោធានៅកូរ៉េខាងត្បូង នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ ដើម្បីគោរពលោក ផាក ជុង-ហ៊ី ដែលជានិមិត្តរូបនៃរបបយោធាផ្ដាច់ការ។

នៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០ មានការរំពឹងថាប្រជាធិបតេយ្យនឹងរីករាលដាល ប៉ុន្តែអំណាចនិយមនៅតែមានភាពធន់ ហើយប្រែប្រួលទៅជាទម្រង់ថ្មីដូចជារបបកូនកាត់ជាដើម។

លក្ខណៈនិងប្រភេទ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា លក្ខណៈសំខាន់ៗរបស់អំណាចនិយមរួមមាន ការគាបសង្កត់ការប្រឆាំង ការរឹតបន្តឹងសេរីភាព ការគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ការកំណត់ឯករាជ្យតុលាការ និងការប្រើកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបំភិតបំភ័យ។ មេដឹកនាំក៏បង្កើតបុគ្គលិកលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួន (Cult of Personality) ដើម្បីពង្រឹងភាពស្របច្បាប់របស់ខ្លួន។

របបទាំងនេះច្រើនគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ច និងទប់ស្កាត់ការបញ្ចេញមតិឯករាជ្យ។ ការគ្រប់គ្រងតុលាការធ្វើឱ្យគ្មានការត្រួតពិនិត្យឯករាជ្យ ដែលជាមូលដ្ឋាននៃនីតិរដ្ឋ។ របបជាច្រើនក៏ពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធឧបត្ថម្ភ (Patronage) និងអំពើពុករលួយ ដើម្បីទិញភក្ដីភាពពីឥស្សរជន និងកងទ័ព។

តាមការចាត់ថ្នាក់ គេអាចបែងចែកអំណាចនិយមជាបីប្រភេទ៖ របបផ្ទាល់ខ្លួន (ឧទាហរណ៍ មូសូលីនី) របបគណបក្ស និងរបបយោធា (ឧទាហរណ៍ ផាក ជុង-ហ៊ី)។ បន្ថែមពីនេះ «អំណាចនិយមប្រកួតប្រជែង» ជារបបដែលមានស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យជានិមិត្តរូប ប៉ុន្តែខ្វះការប្រកួតប្រជែងពិតប្រាកដ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សរ៍ទី២១ អំណាចនិយមនៅតែជាកម្លាំងនយោបាយដ៏សំខាន់។ រូបភាពពីវិគីភីឌាបង្ហាញការជួបគ្នារវាងលោក អ៊ីលហាំ អាលីយ៉េវ និងលោក នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៩។ មេដឹកនាំទាំងពីរត្រូវបានលើកឡើងក្នុងបរិបទនៃការពិភាក្សាអំពីអំណាចនិយមទំនើប។

ជាសកល ការធ្លាក់ចុះនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ (Democratic Backsliding) កំពុងកើនឡើង ដោយរដ្ឋាភិបាលខ្លះប្រើប្រាស់វិបត្តិដើម្បីពង្រឹងអំណាច។ ក្នុងអំឡុងជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ មានការព្រួយបារម្ភថាវិធានការសង្គ្រោះបន្ទាន់អាចពង្រីកអំណាចរដ្ឋជាអចិន្ត្រៃយ៍។ បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលក៏ត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់ការឃ្លាំមើល និងការត្រួតពិនិត្យព័ត៌មានផងដែរ។

សម្រាប់អ្នកអានក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការយល់ដឹងអំពីអំណាចនិយមមានសារៈសំខាន់ ព្រោះប្រទេសក្នុងតំបន់មួយចំនួនកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាប្រជាធិបតេយ្យ និងនិន្នាការរបបកូនកាត់។