ជនជាតិអៃម៉ារ៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជនជាតិអៃម៉ារ៉ា គឺជាជនជាតិដើមមួយក្រុមដែលរស់នៅតំបន់ភ្នំអង់ដេស និងតំបន់ខ្ពង់រាបអាល់ទីប្លាណូ នៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ ពួកគេរស់នៅរាយប៉ាយនៅតាមប្រទេសចំនួនបួនគឺ ភាគពាយព្យនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន ប្រទេសបូលីវី ប្រទេសឈីលី និងប្រទេសប៉េរូ។ យោងតាមវិគីភីឌា ចំនួនប្រជាជនអៃម៉ារ៉ាសរុបមានប្រមាណ ២.៣ លាននាក់។ ពួកគេមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរលង់ដែលអាចតាមដានទៅដល់អរិយធម៌ទីវ៉ាណាគូ ហើយបានរក្សាភាសា សម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណី ព្រមទាំងទំនៀមទម្លាប់ជាច្រើនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ វត្តមានរបស់ជនជាតិនេះនៅអាមេរិកឡាទីនជាផ្នែកសំខាន់នៃអត្តសញ្ញាណតំបន់ និងជាកម្លាំងនយោបាយ-វប្បធម៌ដែលមិនអាចមើលរំលងបាន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ទីជម្រកចម្បងរបស់ជនជាតិអៃម៉ារ៉ាគឺអាងទឹកបឹងធីទីកាកា ដែលជាបឹងទឹកសាបដ៏ធំមួយស្ថិតនៅលើរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ ហើយស្ថិតនៅព្រំដែនរវាងប្រទេសបូលីវី និងប្រទេសប៉េរូ។ តំបន់នេះមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រជាខ្ពង់រាបធំទូលាយ ហ៊ុំព័ទ្ធដោយជួរភ្នំខ្ពស់ៗនៃប្រព័ន្ធភ្នំអង់ដេស។ យោងតាមវិគីភីឌា ជនជាតិអៃម៉ារ៉ានៅបូលីវីប្រមូលផ្តុំខ្លាំងនៅតាមបណ្ដាខេត្តមួយចំនួន ដូចបានបង្ហាញតាមរយៈទិន្នន័យជំរឿនឆ្នាំ ២០០១។ ពួកគេក៏មានវត្តមានយ៉ាងសំខាន់នៅតំបន់វាលខ្សាច់អាតាកាម៉ាក្នុងប្រទេសឈីលី ដែលជាទីដែលកុមារអៃម៉ារ៉ានៅតែរក្សាភាសា និងទំនៀមទម្លាប់ដូចដូនតា។

ភាសាអៃម៉ារ៉ា គឺជាភាសាផ្លូវការមួយនៅក្នុងប្រទេសបូលីវី និងប្រទេសប៉េរូ ហើយត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានអ្នកនិយាយប្រហែល ២ លាននាក់។ វាជាភាសាដែលមានវេយ្យាករណ៍ស្មុគស្មាញ និងប្រវត្តិអក្សរសាស្ត្រផ្ទាល់ខ្លួន ទោះបីភាគច្រើនត្រូវបានប្រើក្នុងទម្រង់និយាយក៏ដោយ។ វត្តមានរបស់ភាសានេះបង្ហាញពីភាពរស់រវើកនៃវប្បធម៌អៃម៉ារ៉ា ដែលនៅតែបន្តវិវត្តនៅក្នុងសង្គមទំនើប។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិអៃម៉ារ៉ាមានឫសគល់ជ្រៅនៅក្នុងអរិយធម៌ទីវ៉ាណាគូ ដែលជាអាណាចក្រដ៏មានឥទ្ធិពលមួយនៅសម័យបុរេកុឡុំប៊ី។ វិគីភីឌាបានពិពណ៌នាថា កេរដំណែលដ៏សំខាន់មួយពីសម័យនោះគឺ «ទ្វារព្រះអាទិត្យ» ដែលជាសំណង់ថ្មធំមួយឆ្លាក់រូបអាទិទេព និងនិមិត្តសញ្ញាតារាសាស្ត្រ ដែលបញ្ជាក់ពីចំណេះដឹងផ្នែកតារាសាស្ត្រ និងស្ថាបត្យកម្មដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់បុព្វបុរសអៃម៉ារ៉ា។ ក្រោយពីការធ្លាក់ចុះនៃទីវ៉ាណាគូ តំបន់នេះត្រូវបានសញ្ជ័យដោយចក្រភពអាំងកា ហើយបន្ទាប់មកទៀតដោយពួកអេស្ប៉ាញនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦ ដែលនាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងជ្រាលជ្រៅទាំងសង្គម និងសាសនា។

ក្នុងអំឡុងពេលអាណានិគមអេស្ប៉ាញ ជនជាតិអៃម៉ារ៉ាបានឆ្លងកាត់ការជិះជាន់ ប៉ុន្តែបានរក្សាធាតុជាច្រើននៃវប្បធម៌ដើមរបស់ខ្លួន។ ឧទាហរណ៍ អាវផាយប្រពៃណី (poncho) ដែលមានអាយុកាលពីសតវត្សរ៍ទី ១៧ ឬ ១៨ បង្ហាញពីបន្តនៃបច្ចេកទេសតម្បាញ និងការរចនាដែលមានតាំងពីមុនការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុប។ រូបគំនូរពីឆ្នាំ ១៨៩០ នៃជនជាតិអៃម៉ារ៉ាក៏ជាភស្តុតាងនៃការបន្តវប្បធម៌នេះដែរ។ ទម្លាប់ទំពាស្លឹកកូកា ដែលមានឫសគល់ពីសម័យបុរាណ បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ និងពិធីសាសនា មិនថាជាការពង្រឹងកម្លាំងកាយ ឬជាការថ្វាយដល់ទេវៈ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ជីវភាពសេដ្ឋកិច្ចរបស់ជនជាតិអៃម៉ារ៉ាជាប្រពៃណីផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មដែលសម្របខ្លួនទៅនឹងបរិស្ថានភ្នំខ្ពស់ ការចិញ្ចឹមសត្វឡាម៉ា និងអាល់ប៉ាកាសម្រាប់យករោម សាច់ និងធ្វើជាសត្វពាហនៈ ព្រមទាំងការតម្បាញវាយនភ័ណ្ឌដែលមានក្បាច់រចនាដ៏ស្មុគស្មាញពីមួយតំណទៅមួយតំណ។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា ស្ត្រីអៃម៉ារ៉ាភាគច្រើន ដូចរូបភាពបង្ហាញ តែងផ្តោតលើការតម្បាញសរសៃរោមទាំងនេះដើម្បីផលិតសម្លៀកបំពាក់ ភួយ និងគ្រឿងប្រើប្រាស់ផ្សេងៗដែលមានលក្ខណៈសិល្បៈខ្ពស់។ ផលិតផលទាំងនេះមិនត្រឹមតែបម្រើតម្រូវការគ្រួសារប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាប្រភពចំណូលតាមរយៈទីផ្សារក្នុងស្រុក និងទេសចរណ៍។

ម្ហូបអាហារប្រពៃណីដូចជា «ឆាយរ៉ូ ប៉ាសេញញ៉ូ» (Chairo paceño) ជាសម្លរដ៏ពេញនិយមដែលផ្សំពីដំឡូងស្ងួត (ឈូបូ) សាច់ឡាម៉ា និងបន្លែផ្សេងៗ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការប្រើប្រាស់គ្រឿងផ្សំក្នុងស្រុកប្រកបដោយភាពវ័យឆ្លាត។

ផ្នែកខាងជំនឿ និងសាសនាវិញ ជនជាតិអៃម៉ារ៉ាមានទស្សនៈខាងវិញ្ញាណដែលភ្ជាប់យ៉ាងស្អិតរមួតជាមួយធម្មជាតិ និងទឹកដី។ ភ្នំអ៊ីលីម៉ានី (Illimani) ជាភ្នំដែលគ្របដណ្តប់ជើងមេឃទីក្រុងឡាប៉ាស ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា «អាពូ» (apu) ដែលជាអាទិទេពភ្នំ ជាអ្នកការពារ និងផ្តល់ទឹកភ្លៀង និងជីវិតដល់សហគមន៍។ ជំនឿបែបនេះនៅតែមានជីវិតរស់រវើកតាមរយៈពិធីបូជានៅតាមទីសក្ការៈធម្មជាតិ។ លើសពីនេះ ទីផ្សារមេធ្មប់ (Witches’ Market) នៅឡាប៉ាស លក់របស់របរសម្រាប់ពិធីបូជា រួមទាំងសត្វឡាម៉ាងាប់ក្នុងផ្ទៃដែលរក្សាទុកសម្រាប់ថ្វាយដល់ព្រះម៉ែដី (Pachamama) ដើម្បីសុំសំណាងល្អ សុខភាព និងការពារផ្ទះសម្បែង។ បុគ្គលសំខាន់ក្នុងប្រព័ន្ធជំនឿនេះគឺយ៉ាទីរី (Yatiri) ជាគ្រូបុរាណ និងអ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណដែលធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ និងព្យាបាលជំងឺដោយប្រើរុក្ខជាតិ និងពិធីអាថ៌កំបាំង។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ជនជាតិអៃម៉ារ៉ាបានផុសចេញជាកម្លាំងនយោបាយដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រទេសបូលីវី។ ព្រឹត្តិការណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាងគេគឺការឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរបស់លោក អេវ៉ូ ម៉ូរ៉ាឡេស ដែលជាជនជាតិដើមដំបូងគេដែលបានកាន់តំណែងនេះ។ វិគីភីឌាបានរំលេចថា លោកមានដើមកំណើតជាអៃម៉ារ៉ា ហើយបានតំណាងឱ្យចលនានយោបាយឆ្វេងនិយមដែលផ្តោតលើសិទ្ធិជនជាតិដើម ការធ្វើជាតូបនីយកម្មឧស្សាហកម្មឧស្ម័ន និងប្រេង និងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវិសមភាពសង្គម។ ការដឹកនាំរបស់លោកបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃការផ្លាស់ប្តូរអំណាចនយោបាយនៅអាមេរិកឡាទីន និងការទទួលស្គាល់ជនជាតិដើមក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីរបស់បូលីវី។

សព្វថ្ងៃនេះ បើទោះបីលោកម៉ូរ៉ាឡេសលែងកាន់អំណាចក្តី កេរដំណែលនៃការពង្រឹងអំណាចជនជាតិដើមនៅតែបន្តជះឥទ្ធិពល។ កម្មវិធីអក្ខរកម្មនៅទីក្រុងអែលអាល់តូ ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនអៃម៉ារ៉ាច្រើន គឺជាភស្តុតាងនៃការវិនិយោគលើការអប់រំ ដែលបានជួយបង្កើនអត្រាអក្ខរកម្ម និងបានបណ្តុះមនសិការនយោបាយ។ ចលនាដើម្បីសិទ្ធិដីធ្លី ការការពារបរិស្ថាន (ជាពិសេសបឹងធីទីកាកា) និងការលើកកម្ពស់ភាសាអៃម៉ារ៉ា ត្រូវបានដឹកនាំយ៉ាងសកម្មដោយសហគមន៍ និងអង្គការសង្គមស៊ីវិល។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ បទពិសោធន៍របស់ជនជាតិអៃម៉ារ៉ាក្នុងការតស៊ូរក្សាអត្តសញ្ញាណ និងសិទ្ធិរបស់ខ្លួនចំពោះមុខការរីកចម្រើននៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ និងសកលភាវូបនីយកម្ម អាចជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃ និងជាចំណុចតភ្ជាប់ស្រដៀងគ្នានឹងបញ្ហាប្រឈមរបស់ជនជាតិដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ។