ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

កូដិកអាស្តេក (Aztec codex) គឺជាគម្ពីរដៃបែបមេសូអាមេរិក ដែលផលិតឡើងដោយជនជាតិអាស្តេកមុនសម័យកូឡុំបឺស និងដោយកូនចៅរបស់ពួកគេដែលនិយាយភាសាណាវ៉ាត់ (Nahuatl) ក្នុងសម័យអាណានិគមនៅម៉ិកស៊ិក។ តាមវិគីភីឌា ខ្លឹមសារភាគច្រើនរបស់គម្ពីរទាំងនេះមានលក្ខណៈជារូបភាព ហើយពួកវាមានប្រភពចេញពីក្រុមជនជាតិដើមកំណើតជាច្រើន ទាំងមុន និងក្រោយការទាក់ទងជាមួយអេស្ប៉ាញ។

ភាពខុសគ្នានៃរចនាប័ទ្មបង្ហាញពីភាពខុសគ្នាតាមតំបន់ និងតាមសម័យកាល។ ក្នុងចំណោមកូដិកសម័យអាណានិគមដ៏សំខាន់ និងពេញនិយម មានកូដិកម៉េនដូសា (Codex Mendoza) និងកូដិកហ្វ្លោរ៉ង់ទីន (Florentine Codex)។ វិគីភីឌាបញ្ជាក់ថា កូដិកហ្វ្លោរ៉ង់ទីនត្រូវបានគេស្គាល់ជាពិសេស ព្រោះវាផ្តល់ការរៀបរាប់អំពីការសញ្ជ័យរបស់អេស្ប៉ាញ តាមទស្សនៈរបស់ជនជាតិដើមកំណើត ជាជាងតាមទស្សនៈរបស់ជនជាតិអឺរ៉ុប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

កូដិកអាស្តេកមានប្រភពពីតំបន់មេសូអាមេរិក ជាពិសេសពីតំបន់កណ្តាលនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិកសព្វថ្ងៃ។ តាមវិគីភីឌា គម្ពីរទាំងនេះត្រូវបានផលិតដោយក្រុមជនជាតិដើមកំណើតច្រើនក្រុម ដែលរស់នៅទីនោះទាំងមុន និងក្រោយការមកដល់របស់អេស្ប៉ាញ។ ក្រុមដ៏លេចធ្លោមួយ គឺជនជាតិអាស្តេក ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថាមេស៊ីកា ដែលនិយាយភាសាណាវ៉ាត់។

កូដិកទាំងនេះប្រើរូបភាពជាមធ្យោបាយចម្បងក្នុងការកត់ត្រាព័ត៌មាន។ ដោយសារក្រុមជនជាតិផ្សេងៗគ្នាផលិតកូដិកនៅតំបន់ និងពេលវេលាផ្សេងៗគ្នា រចនាប័ទ្មរបស់ពួកវាក៏ខុសគ្នាទៅតាមតំបន់ និងសម័យកាល។ ជាឧទាហរណ៍ កូដិកបូទូរីនី (Codex Boturini) បង្ហាញពីការចាកចេញពីអាស្ត្លាន (Aztlán)។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ជនជាតិអាស្តេកបានផលិតគម្ពីរទាំងនេះតាំងពីមុនសម័យកូឡុំបឺស ហើយក្រោយការទាក់ទងជាមួយអេស្ប៉ាញ កូនចៅរបស់ពួកគេដែលនិយាយភាសាណាវ៉ាត់បានបន្តផលិតកូដិកក្នុងសម័យអាណានិគមនៅម៉ិកស៊ិក។ ដូច្នេះ កូដិកអាស្តេករួមមានទាំងឯកសារមុនសម័យអាណានិគម និងឯកសារសម័យអាណានិគម។

កូដិកហ្វ្លោរ៉ង់ទីនជាឧទាហរណ៍ដ៏ច្បាស់មួយ។ សៀវភៅទី ១២ របស់វារៀបរាប់អំពីការសញ្ជ័យម៉ិកស៊ិក ដោយបង្ហាញពីកងទ័ពរបស់កូរតេស (Cortés) ខណៈកំពុងរីកចម្រើនទៅមុខ និងអ្នកយាមដែលកំពុងរាយការណ៍ទៅម៉ុកតេស៊ូម៉ា (Moctezuma)។ ការរៀបរាប់នេះមកពីទស្សនៈរបស់ជនជាតិមេស៊ីកា ជាជាងទស្សនៈរបស់ជនជាតិអឺរ៉ុប។

កូដិកសម័យអាណានិគមផ្សេងទៀតក៏បានកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍ជុំវិញការមកដល់របស់អេស្ប៉ាញផងដែរ។ កូដិកឌូរ៉ាន់ (Codex Durán) បង្ហាញពីផ្កាយដុះកន្ទុយមួយដែលម៉ុកតេស៊ូម៉ាបានឃើញ ហើយត្រូវបានបកស្រាយថាជាសញ្ញានៃគ្រោះថ្នាក់ជិតមកដល់។ ចំណែកកូដិកតេឡេរីអាណូ-រេមេនស៊ីស (Codex Telleriano-Remensis) បង្ហាញរូបអ្នកសញ្ជ័យនុញ៉ូ បេលត្រាន់ ដេ គូស្មាន់ នៅឆ្នាំ ១៥២៩ ខណៈគាត់ចេញដំណើរទៅកាន់តំបន់ហាលីស្កូ (Jalisco)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ព័ត៌មាននៅក្នុងគម្ពីរទាំងនេះអាចបែងចែកជាប្រភេទធំៗជាច្រើន គឺ៖ ប្រតិទិន ឬពេលវេលា ប្រវត្តិសាស្ត្រ ពង្សាវលី ការធ្វើផែនទី សេដ្ឋកិច្ច និងសួយ ជំរឿនប្រជាជន និងបញ្ជីដីធ្លី និងផែនការអចលនទ្រព្យ។ ការកត់ត្រាទាំងនេះធ្វើឱ្យកូដិកមានតម្លៃជាប្រភពព័ត៌មានស្តីពីសេដ្ឋកិច្ច និងការរៀបចំសង្គមរបស់មេសូអាមេរិក។

ក្រៅពីនោះ កូដិកក៏បានរក្សាទុកចំណេះដឹងផ្នែកវប្បធម៌ និងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ គម្ពីរឱសថ Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis ដែលចងក្រងនៅឆ្នាំ ១៥៥២ ដោយម៉ារទីន ដេ ឡា គ្រូស (Martín de la Cruz) និងបកប្រែជាភាសាឡាតាំងដោយជូអាន បាឌីអានូស (Juan Badianus) បង្ហាញរូបរុក្ខជាតិដែលគេប្រើសម្រាប់ធ្វើថ្នាំព្យាបាលរបួសលើខ្លួនប្រាណ។ ចំណែកផែនទីគីណាតស៊ីន (Mapa Quinatzin) បង្ហាញពីវាំងរបស់ណេសាវ៉ាលកូយ៉ូតល (Nezahualcoyotl)។ ឧទាហរណ៍មួយទៀត គឺកូដិកម៉េនដូសា ដែលទំព័រដំបូងៗរបស់វាបង្ហាញពីការបង្កើតទីក្រុងតេណុចទីត្លាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កូដិកអាស្តេកនៅតែមានសារៈសំខាន់សម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងការយល់ដឹងអំពីជីវិត វប្បធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់មេសូអាមេរិក ទាំងមុន និងក្រោយការមកដល់របស់អេស្ប៉ាញ។ តាមវិគីភីឌា កូដិកហ្វ្លោរ៉ង់ទីនមានតម្លៃពិសេស ព្រោះវាផ្តល់ការរៀបរាប់អំពីការសញ្ជ័យពីទស្សនៈរបស់ជនជាតិដើមកំណើត ដែលជួយឱ្យការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រកាន់តែមានជ្រុងច្រើន។

បេតិកភណ្ឌរបស់អរិយធម៌អាស្តេកក៏នៅតែអាចមើលឃើញនៅតាមទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅម៉ិកស៊ិក ដូចជាតេអូប៉ាន់សូលកូ (Teopanzolco)។ ការសិក្សាកូដិកទាំងនេះបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃការថែរក្សាឯកសារបុរាណ និងការកត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រពីជ្រុងច្រើន ដែលជាករណីសិក្សាមួយអំពីរបៀបដែលសង្គមមួយរក្សាការចងចាំប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌របស់ខ្លួន។