បាក់តេរីវិទ្យា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

បាក់តេរីវិទ្យាគឺជាសាខានិងឯកទេសមួយនៃជីវវិទ្យា ដែលសិក្សាអំពីសណ្ឋានវិទ្យា បរិស្ថានវិទ្យា ពន្ធុវិទ្យា និងជីវគីមីវិទ្យារបស់បាក់តេរី រួមទាំងទិដ្ឋភាពជាច្រើនផ្សេងទៀតដែលពាក់ព័ន្ធ។ នេះបើយោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា។ វាជាផ្នែកមួយនៃអតិសុខុមជីវវិទ្យា (microbiology) ដែលផ្តោតលើការសម្គាល់ ការចាត់ថ្នាក់ និងការកំណត់លក្ខណៈរបស់ប្រភេទបាក់តេរី។ ដោយសារតែវិធីសាស្ត្រគិតនិងធ្វើការជាមួយអតិសុខុមប្រាណផ្សេងទៀតដូចជាប្រូតូហ្សូអា (protozoa) ផ្សិត (fungi) និងវីរុស (virus) មានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា វិស័យបាក់តេរីវិទ្យាមាននិន្នាការពង្រីកទៅជាអតិសុខុមជីវវិទ្យាទាំងមូល។ វិគីភីឌាកត់សម្គាល់ថា ពាក្យទាំងពីរនេះធ្លាប់ត្រូវបានប្រើជំនួសគ្នាក្នុងអតីតកាល ប៉ុន្តែបាក់តេរីវិទ្យាអាចត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាវិទ្យាសាស្ត្រដាច់ដោយឡែក។ ការសិក្សានេះគ្របដណ្តប់លើបាក់តេរីទាំងដែលបង្កជំងឺ (pathogens) និងដែលមានប្រយោជន៍ ដោយបាក់តេរីមានវត្តមាននៅគ្រប់ទីកន្លែង ចាប់ពីដី ទឹក រហូតដល់រាងកាយមនុស្ស។ ជាឧទាហរណ៍ បាក់តេរី Escherichia coli ត្រូវបានប្រើជាសារពាង្គកាយគំរូ (model organism) ក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមទស្សនៈភូមិសាស្ត្រ បាក់តេរីវិទ្យាសិក្សាអំពីការចែកចាយនិងភាពចម្រុះនៃបាក់តេរីនៅតាមបរិស្ថានផ្សេងៗ ដូចជាតំបន់ក្តៅ ត្រជាក់ និងសូម្បីតែក្នុងស្ថានភាពជ្រុលនិយម។ សម្រាប់«ប្រជាជន»វិញ គឺសំដៅដល់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលបានស្ថាបនាវិស័យនេះ។ យោងតាមវិគីភីឌា លោកអាន់តូនី វ៉ាន់ លីវើនហូក (Antonie van Leeuwenhoek) គឺជាមនុស្សដំបូងដែលសង្កេតឃើញបាក់តេរីដោយប្រើមីក្រូទស្សន៍។ គាត់ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រហូឡង់ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧។ ក្រោយមក ឥស្សរជនសំខាន់ៗដូចជាលោកល្វី ប៉ាស្ទ័រ (Louis Pasteur) និងលោករ៉ូបឺត កូក (Robert Koch) បានពង្រីកចំណេះដឹងនេះ ហើយបច្ចុប្បន្នអ្នកជំនាញបាក់តេរីវិទ្យាមាននៅទូទាំងពិភពលោក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃបាក់តេរីវិទ្យាចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី១៧ នៅពេលដែលលោកអាន់តូនី វ៉ាន់ លីវើនហូក បានផលិតមីក្រូទស្សន៍ដោយខ្លួនឯង និងបានសង្កេតឃើញ«អតិសុខុមប្រាណ»ដែលបន្ទាប់មកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាបាក់តេរី។ វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា គាត់ជាមនុស្សដំបូងដែលសង្កេតឃើញបាក់តេរី។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ លោកល្វី ប៉ាស្ទ័រ ជាអ្នកគីមីវិទ្យាបារាំង បានធ្វើការពិសោធន៍ដើម្បីបដិសេធគំនិតនៃការកើតដោយឯកឯង (spontaneous generation) ហើយបានបង្ហាញថាអតិសុខុមប្រាណបង្កឱ្យអាហារខូច និងបង្កជំងឺ។ លោកបានបង្កើតវិធីប៉ាស្ទ័រីសាស្យុង (pasteurization) សម្រាប់សម្លាប់មេរោគក្នុងភេសជ្ជៈ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា លោករ៉ូបឺត កូក ជាវេជ្ជបណ្ឌិតអាល្លឺម៉ង់ បានបង្កើតគោលការណ៍កូក (Koch's postulates) សម្រាប់កំណត់ទំនាក់ទំនងរវាងបាក់តេរីនិងជំងឺ ហើយបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍបាក់តេរីវិទ្យាគ្លីនិក។ វិគីភីឌាក៏បានបង្ហាញរូបសំណាករបស់លោកនៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង ដើម្បីរំឭកដល់ស្នាដៃរបស់គាត់។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក វិស័យនេះបានរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ ជាមួយនឹងបច្ចេកទេសផ្សាំលើចានអាហ្គា (agar plate) បច្ចេកទេសពណ៌សម្គាល់ (staining) និងជីវវិទ្យាម៉ូលេគុល។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

បាក់តេរីវិទ្យាមានសារៈសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង តាមរយៈការអនុវត្តក្នុងវិស័យជាច្រើន។ ការផលិតថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (antibiotics) វ៉ាក់សាំង និងផលិតផលជីវសាស្ត្រផ្សេងទៀត បង្កើតបានជាឧស្សាហកម្មមានតម្លៃរាប់ពាន់លានដុល្លារ។ ឧស្សាហកម្មម្ហូបអាហារពឹងផ្អែកលើបាក់តេរីមានប្រយោជន៍សម្រាប់ផលិតទឹកដោះគោជូរ ឈីស ទឹកខ្មេះ និងស្រាបៀរជាដើម។ បាក់តេរីក៏ត្រូវបានប្រើក្នុងការកែច្នៃកាកសំណល់ (waste treatment) និងការសម្អាតបរិស្ថាន (bioremediation) ផងដែរ។ លើសពីនេះ ការវិនិយោគក្នុងការស្រាវជ្រាវបាក់តេរីវិទ្យាជួយជំរុញសេដ្ឋកិច្ចចំណេះដឹង និងបង្កើតការងារផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។ ខាងវប្បធម៌វិញ ការយល់ដឹងអំពីបាក់តេរីបានផ្លាស់ប្តូររបៀបរស់នៅរបស់មនុស្ស។ ទ្រឹស្តីមេរោគ (germ theory) បានជំរុញឱ្យមានការអនុវត្តអនាម័យ ដូចជាការលាងដៃ និងការប្រើប្រាស់ទឹកស្អាត ដែលបានកាត់បន្ថយជំងឺឆ្លងយ៉ាងខ្លាំង។ គំនិតអំពី«មេរោគ»ក៏បានជ្រាបចូលក្នុងវប្បធម៌ប្រជាប្រិយ ដូចជាក្នុងរឿងនិទាននិងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន បាក់តេរីវិទ្យាគឺជាវិស័យស្នូលសម្រាប់សុខភាពសកល និងការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ។ វិបត្តិភាពធន់នឹងថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (antimicrobial resistance) កំពុងគំរាមកំហែងដល់ការព្យាបាលជំងឺទូទាំងពិភពលោក ដែលតម្រូវឱ្យមានការស្រាវជ្រាវបាក់តេរីវិទ្យាដើម្បីរកថ្នាំថ្មី។ ការសិក្សាអំពីមីក្រូប៊ីយ៉ូម (microbiome) របស់មនុស្សកំពុងបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃបាក់តេរីចំពោះការរំលាយអាហារ និងប្រព័ន្ធការពាររាងកាយ។ នៅកម្ពុជា ជំងឺដែលបង្កដោយបាក់តេរីដូចជាជំងឺរបេង និងជំងឺរាគរូសនៅតែជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈ ដែលទាមទារឱ្យមានការអន្តរាគមន៍ផ្អែកលើចំណេះដឹងបាក់តេរីវិទ្យា។ បន្ថែមពីនេះ បច្ចេកវិទ្យា CRISPR-Cas9 ដែលកើតចេញពីយន្តការការពាររបស់បាក់តេរី បានធ្វើបដិវត្តការកាត់តកែហ្សែន និងកំពុងត្រូវបានស្រាវជ្រាវសម្រាប់ព្យាបាលជំងឺហ្សែន។ ដូច្នេះ បាក់តេរីវិទ្យាគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រដែលនៅតែវិវឌ្ឍឥតឈប់ ហើយមានឥទ្ធិពលលើជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សគ្រប់រូប។