ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមអ្វីដែលបានដកស្រង់ចេញពីសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា សមរភូមិអាប៉ាមេគឺជាការប្រយុទ្ធមួយដែលបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ៩៩៨ រវាងចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន និងចក្រភពហ្វាទីមីដ។ សមរភូមិនេះបានប្រព្រឹត្តទៅនៅក្បែរទីក្រុងអាប៉ាមេ ក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសស៊ីរីសម័យបច្ចុប្បន្ន។ វាជាផ្នែកមួយនៃជម្លោះដ៏យូរអង្វែងដែលគេស្គាល់ថាជា សង្គ្រាមអារ៉ាប់-ប៊ីហ្សង់ទីន ហើយក៏ជាចំណែកនៃការតស៊ូដើម្បីគ្រប់គ្រងអេមីរ៉ាតហាមដានីដនៅអាឡេប៉ូផងដែរ។ លទ្ធផលនៃសមរភូមិគឺជាជ័យជម្នះសម្រាប់ចក្រភពហ្វាទីមីដ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់មេបញ្ជាការប៊ីហ្សង់ទីនបានបណ្ដាលឱ្យកងទ័ពរបស់គាត់ភាយភ័យរត់ខ្ចាត់ខ្ចាយ និងរងការវាយប្រហារដេញតាមពីកងទ័ពហ្វាទីមីដយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទីក្រុងអាប៉ាមេស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសស៊ីរី លាតសន្ធឹងតាមបណ្ដោយទន្លេអូរ៉ុនថេស ក្នុងតំបន់ដែលមានដីមានជីជាតិ។ នៅសម័យបុរាណ អាប៉ាមេជាមជ្ឈមណ្ឌលយោធា និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់ ដោយសារទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់វាដែលតភ្ជាប់ឆ្នេរមេឌីទែរ៉ាណេជាមួយផ្ទៃក្នុងនៃមជ្ឈិមបូព៌ា។ ក្នុងសម័យចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន ទីក្រុងនេះជាបន្ទាយខាងមុខដ៏រឹងមាំ និងជាគោលដៅយោធាដ៏មានតម្លៃ។ គ្មានកំណត់ត្រាចំនួនប្រជាជនច្បាស់លាស់ពីសម័យនោះទេ ប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវវិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថាវាធ្លាប់ជាទីក្រុងមួយដ៏ធំ និងមានមនុស្សរស់នៅច្រើន។ សព្វថ្ងៃ ក្រុងនេះនៅសល់តែប្រាសាទបុរាណ និងជាកន្លែងបុរាណវត្ថុដ៏ល្បីល្បាញនៅក្នុងតំបន់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

សង្គ្រាមអារ៉ាប់-ប៊ីហ្សង់ទីនបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ នៅពេលដែលអាណាចក្រអារ៉ាប់ពង្រីកដែនដីយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១០ ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីនក្រោមរាជវង្សម៉ាសេដូនៀនបានឡើងមកវិញនូវអំណាច និងពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងភាគខាងជើងស៊ីរី។ ចំណែកឯចក្រភពហ្វាទីមីដដែលមានមូលដ្ឋាននៅអេហ្ស៊ីប ក៏កំពុងពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងតំបន់ដូចគ្នានេះដែរ។ អេមីរ៉ាតហាមដានីដនៅអាឡេប៉ូបានក្លាយជារដ្ឋស្ទាក់ស្ទើររវាងមហាអំណាចទាំងពីរ ហើយការគ្រប់គ្រងតំបន់នេះបានក្លាយជាប្រភពនៃជម្លោះឥតឈប់ឈរ។

យោងតាមការរៀបរាប់របស់វិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ៩៩៨ មេបញ្ជាការប៊ីហ្សង់ទីនប្រចាំតំបន់ គឺលោក ដាមៀន ដាឡាសិណុស (Damian Dalassenos) ដែលជាទេសាភិបាល (doux) នៃក្រុងអាន់ទីយ៉ុក បានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងអាប៉ាមេ។ កងទ័ពសង្គ្រោះរបស់ចក្រភពហ្វាទីមីដក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក ជេយស៍ អ៊ីបនសាមសាម៉ា (Jaysh ibn Samsama) បានធ្វើដំណើរពីដាម៉ាសស្រុកស៊ីរី ដើម្បីបំបាត់ការឡោមព័ទ្ធ។

ក្នុងពេលប្រយុទ្ធ កងទ័ពប៊ីហ្សង់ទីនពីដំបូងបានទទួលជោគជ័យ។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រឹត្តិការណ៍មួយ មានទាហានជនជាតិឃឺដម្នាក់ (ឈ្មោះមិនត្រូវបានកត់ត្រាទុក) បានធ្វើឃាតដាឡាសិណុស។ ការបាត់បង់មេបញ្ជាការយ៉ាងស្រួចស្រាវនេះបានបណ្ដាលឱ្យកងទ័ពប៊ីហ្សង់ទីនធ្លាក់ក្នុងភាពភាយភ័យ ហើយរត់ថយក្រោយ។ កងទ័ពហ្វាទីមីដបានឆ្លៀតឱកាសដេញតាម បណ្ដាលឱ្យកងទ័ពប៊ីហ្សង់ទីនរងការខូចខាតយ៉ាងដំណំ ដោយមានទាហានជាច្រើននាក់ត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ខ្លួន។

លទ្ធផលនៃការបរាជ័យនេះធ្វើឱ្យព្រះចៅអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន បាស៊ីលទី ២ (Basil II) ត្រូវបង្ខំចិត្តដឹកនាំយុទ្ធនាការផ្ទាល់ខ្លួនចូលទៅក្នុងតំបន់ស៊ីរីនៅឆ្នាំ ៩៩៩។ នៅឆ្នាំ ១០០១ បន្ទាប់ពីការចរចា ចក្រភពទាំងពីរបានយល់ព្រមចុត្តហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់មួយរយៈពេល ១០ ឆ្នាំ ដែលនាំឱ្យមានសម័យកាលនៃសន្តិភាពបណ្ដោះអាសន្នក្នុងតំបន់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

អាប៉ាមេមានប្រវត្តិជាទីក្រុងដែលមានសារៈសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌តាំងពីសម័យហេឡេនីស្ទិក (Hellenistic) មកដល់សម័យរ៉ូម៉ាំង និងប៊ីហ្សង់ទីន។ ដូចបានរៀបរាប់ក្នុងវិគីភីឌា ទីក្រុងនេះជាកន្លែងប្រមូលផ្ដុំសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មរវាងទ្វីប ជាពិសេសខាងផលិតផលកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វសេះដ៏ល្បីល្បាញ។ បន្ថែមពីនេះ វាជាមជ្ឈមណ្ឌលបោះពុម្ពប្រាក់កាក់ និងមានស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ ដូចជាផ្លូវដួងរង្វង់ថ្មកែង (Great Colonnade) និងរូបភាពម៉ូហ្សៃក (mosaic) ដែលបង្ហាញពីភាពរុងរឿងនៃវប្បធម៌ទីក្រុងនេះ។

ក្រោយពីការប្រយុទ្ធគ្នាជាច្រើន រួមទាំងសមរភូមិអាប៉ាមេ និងការរញ្ជួយដីជាច្រើនលើក ទីក្រុងនេះបានធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ សព្វថ្ងៃ ប្រាសាទដែលនៅសេសសល់បានក្លាយជាតំបន់បុរាណវត្ថុដ៏សំខាន់មួយ ដែលទាក់ទាញអ្នកស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រ និងភ្ញៀវទេសចរមួយចំនួន ទោះបីជាស្ថានភាពសន្តិសុខក្នុងប្រទេសមានភាពស្មុគស្មាញក៏ដោយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ សមរភូមិអាប៉ាមេបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា និងថាតើព្រឹត្តិការណ៍តូចមួយដូចជាការស្លាប់របស់មេបញ្ជាការអាចផ្លាស់ប្ដូរដំណើរនៃសង្គ្រាមបានយ៉ាងណា។ តំបន់បុរាណវត្ថុអាប៉ាមេបានរងការខូចខាតបន្ថែមក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរីដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ ២០១១ ហើយការខិតខំការពារ និងអភិរក្សកំពុងត្រូវបានអនុវត្តដោយអង្គការអន្តរជាតិដូចជា UNESCO ជាដើម។ ដូច្នេះ ការសិក្សាអំពីសមរភូមិនេះ និងទីក្រុងរបស់វា ក៏ជាការរួមចំណែកមួយក្នុងការយល់ដឹងអំពីការការពារបេតិកភណ្ឌពិភពលោកផងដែរ។