ជនជាតិប៊ែរប៊ែរ (អាម៉ាស៊ីហ)

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ជនជាតិប៊ែរប៊ែរ (ហៅផងដែរថា អាម៉ាស៊ីហ ឬ អ៊ីម៉ាហ្សីហ្កេន) គឺជាក្រុមជនជាតិដើមមួយនៅតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើង។ ពួកគេត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់គ្នាដោយការប្រើប្រាស់ភាសាប៊ែរប៊ែរ ដែលជាផ្នែកនៃអំបូរភាសាអាហ្វ្រូអាស៊ី (Afroasiatic)។

វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា ជនជាតិប៊ែរប៊ែរមានវត្តមាននៅទូទាំងបណ្តាប្រទេសដូចជា ម៉ារ៉ុក អាល់ហ្សេរី ទុយនីស៊ី លីប៊ី ម៉ូរីតានី ម៉ាលី និងនីហ្សេ ព្រមទាំងសហគមន៍ចាស់ក្រៅប្រទេសនៅអឺរ៉ុប។ ពួកគេមានប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់ និងវប្បធម៌សម្បូរបែប ដែលបានរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ដល់អរិយធម៌មេឌីទែរ៉ាណេ និងអាហ្រ្វិក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ជនជាតិប៊ែរប៊ែររស់នៅភាគច្រើនក្នុងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើង ចាប់ពីមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅខាងលិច រហូតដល់អូរស៊ីសស៊ីវ៉ានៅអេហ្ស៊ីបខាងកើត និងពីសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេនៅខាងជើង ដល់តំបន់សាហេលនៅខាងត្បូង។ ចំនួនប្រជាជនប៊ែរប៊ែរត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថាមានចន្លោះពី ២៥ ទៅ ៣០ លាននាក់ ដោយប្រទេសម៉ារ៉ុក និងអាល់ហ្សេរីជាទីកន្លែងដែលមានចំនួនប្រជាជនប៊ែរប៊ែរច្រើនជាងគេ។

ភាសាប៊ែរប៊ែរ ដែលគេស្គាល់ថាជាភាសាតាម៉ាហ្ស៊ីហត (Tamazight) គឺជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសម៉ារ៉ុកតាំងពីឆ្នាំ ២០១១ និងនៅអាល់ហ្សេរីតាំងពីឆ្នាំ ២០១៦។ វិគីភីឌារាយការណ៍ថា ភាសាប៊ែរប៊ែរមានទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមភាសាអាហ្វ្រូអាស៊ី ដែលរួមមានភាសាអារ៉ាប់ និងភាសាហេប្រឺ។ ប្រព័ន្ធសរសេរបែបប្រពៃណីរបស់ពួកគេត្រូវបានគេហៅថា ទីហ្វីណាស (Tifinagh) ដែលនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាពិសេសក្នុងចំណោមជនជាតិតួរេក (Tuareg) នៅសាហារ៉ា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ជនជាតិប៊ែរប៊ែរមានវត្តមាននៅអាហ្រ្វិកខាងជើងតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ។ ភស្តុតាងរួមមានរូបគំនូរលើថ្មនៅតំបន់តាស៊ីលី ណាហ្សឺរ (Tassili n'Ajjer) ដែលបង្ហាញពីជីវិតរបស់ពួកគេតាំងពីយុគថ្ម។

នៅសម័យបុរាណ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈនគរផ្សេងៗដូចជា នគរនុមីឌា (Numidia) និងម៉ូរេតានី (Mauretania) ដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយអរិយធម៌ហ្វេនីស៊ី (Phoenician) និងរ៉ូម៉ាំង។ ស្តេចដ៏ល្បីល្បាញមួយអង្គគឺ ម៉ាស៊ីនីស្សា (Masinissa) ដែលបានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធប៊ែរប៊ែរនិងបង្កើតនគរនុមីឌាដ៏រឹងមាំនៅសតវត្សរ៍ទី ២ មុនគ.ស.។

ក្រោយពីការសញ្ជ័យរបស់អារ៉ាប់នៅសតវត្សរ៍ទី ៧ គ.ស. ជនជាតិប៊ែរប៊ែរបានទទួលឥទ្ធិពលសាសនាឥស្លាមជាបណ្តើរៗ ប៉ុន្តែបានរក្សាអត្តសញ្ញាណភាសានិងវប្បធម៌របស់ខ្លួន។ វិគីភីឌារាយការណ៍ថា ក្នុងសម័យកណ្តាល រាជវង្សប៊ែរប៊ែរជាច្រើនបានគ្រប់គ្រងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងនិងអេស្ប៉ាញមួយផ្នែក រួមមានរាជវង្សអាល់ម៉ូរ៉ាវីដ (Almoravid) និងអាល់ម៉ូហាដ (Almohad) ដែលបានបន្សល់ទុកនូវស្ថាបត្យកម្មនិងវិទ្យាសាស្ត្រជឿនលឿន។ នាងឌីហៀ (Dihya) ដែលគេស្គាល់ថាជា កាហ៊ីណា (Kahina) គឺជាមេដឹកនាំស្ត្រីប៊ែរប៊ែរដ៏ឆ្នើមម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៧ ដែលបានដឹកនាំការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការសញ្ជ័យរបស់អារ៉ាប់។

នៅសម័យទំនើប ក្រោយពីការធ្វើអាណានិគមរបស់បារាំង និងអេស្ប៉ាញ ជនជាតិប៊ែរប៊ែរបានបន្តដើរតួនាទីក្នុងចលនាឯករាជ្យនៅអាហ្រ្វិកខាងជើង។ ពួកគេបានប្រឈមមុខនឹងការព្យាយាមធ្វើសមានកម្មភាសានិងវប្បធម៌ ដែលនាំឱ្យមានការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិទទួលស្គល់អត្តសញ្ញាណប៊ែរប៊ែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីរបស់ជនជាតិប៊ែរប៊ែរពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ចិញ្ចឹមសត្វ និងសិប្បកម្ម។ សព្វថ្ងៃ ពួកគេជាច្រើនប្រកបរបរកសិកម្មនៅតំបន់ភ្នំ និងវាលខ្សាច់ រីឯអ្នកខ្លះទៀតធ្វើការក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ និងឧស្សាហកម្ម។

វប្បធម៌ប៊ែរប៊ែរមានលក្ខណៈពិសេសដាច់ដោយឡែក ជាពិសេសផ្នែកសិល្បៈ និងម្ហូបអាហារ។ ម្ហូបដែលល្បីឈ្មោះរួមមាន គុសគុស (couscous) និងតាហ្ស៊ីន (tagine) ដែលបានក្លាយជាមុខម្ហូបតំណាងអាហ្រ្វិកខាងជើង។ សិប្បកម្មប្រពៃណីដូចជា ការត្បាញកំរាល គ្រឿងអលង្ការប្រាក់ និងគ្រឿងស្មូន ត្រូវបានបន្តវេនតៗគ្នារហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

របាំនិងតន្ត្រីប៊ែរប៊ែរ ដូចជាការប្រើឧបករណ៍បេនឌីរ (Bendir) គឺជាផ្នែកសំខាន់នៃពិធីបុណ្យនិងពិធីអាពាវិវាហ៍។ ស្ថាបត្យកម្មប៊ែរប៊ែរដែលមានលក្ខណៈពិសេសរួមមាន កាសា (Ksar) ជាភូមិដែលមានកំពែងព័ទ្ធ និងផ្ទះក្នុងរូងភ្នំនៅតំបន់ម៉ាត់ម៉ាតា (Matmata) ប្រទេសទុយនីស៊ី។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា វប្បធម៌ប៊ែរប៊ែរបានទទួលឥទ្ធិពលពីសាសនាឥស្លាម ប៉ុន្តែនៅរក្សាទំនៀមទម្លាប់មុនសម័យអ័ប្រាហាំ (pre-Abrahamic) ជាច្រើន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ជនជាតិប៊ែរប៊ែរ និងចលនាអាម៉ាស៊ីហ កំពុងទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់កាន់តែខ្លាំង។ យោងតាមវិគីភីឌា ការទទួលស្គាល់ភាសានិងអត្តសញ្ញាណប៊ែរប៊ែរបានរីកចម្រើន ជាពិសេសនៅម៉ារ៉ុកដែលបានដាក់បញ្ចូលភាសាតាម៉ាហ្ស៊ីហតជាភាសាផ្លូវការ និងនៅអាល់ហ្សេរីដែលបានបង្កើតទីភ្នាក់ងារសម្រាប់ការពារភាសានេះ។

ព្រឹត្តិការណ៍នានាដូចជា និទាឃរដូវអារ៉ាប់ បានផ្តល់ឱកាសឱ្យសកម្មជនប៊ែរប៊ែរទាមទារសិទ្ធិបន្ថែម។ នៅឆ្នាំ ២០១៦ បាតុកម្មរបស់ជនជាតិកាប៊ីល (Kabyle) នៅទីក្រុងប៉ារីស បានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ពីពិភពលោកចំពោះបញ្ហាអត្តសញ្ញាណប៊ែរប៊ែរ។

ឥស្សរជនល្បីៗដែលមានដើមកំណើតប៊ែរប៊ែរដូចជា កីឡាករបាល់ទាត់ហ្ស៊ីណេឌីន ហ្ស៊ីដាន បានរួមចំណែកបង្កើនការយល់ដឹងអំពីបេតិកភណ្ឌនេះនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។ សម្រាប់អ្នកអានខមភើល (KhmerPulse) ការស្វែងយល់អំពីជនជាតិប៊ែរប៊ែរអាចផ្តល់ជាទស្សនវិស័យថ្មីអំពីភាពចម្រុះនៃអត្តសញ្ញាណជនជាតិ និងការតស៊ូដើម្បីវប្បធម៌ ដែលជាប្រធានបទមានជាប់ទាក់ទងនឹងស្ថានការណ៍នៅកម្ពុជាក៏មានផងដែរ។

វិគីភីឌាបញ្ជាក់ថា ទោះបីជាមានការទទួលស្គាល់កាន់តែច្រើន ក៏នៅមានបញ្ហាប្រឈមដដែល ដូចជាការរើសអើង និងគម្លាតសេដ្ឋកិច្ចនៅតំបន់ដែលមានជនជាតិប៊ែរប៊ែររស់នៅ។