ជីវៈចម្រុះ
ទិដ្ឋភាពទូទៅ
ប្រភព: Wikipedia
ជីវៈចម្រុះ (Biodiversity) គឺជាភាពខុសគ្នានៃជីវិតទាំងអស់នៅលើភពផែនដី ដោយគ្របដណ្តប់ទាំងភាពចម្រុះហ្សែននៅក្នុងប្រភេទសត្វ ភាពចម្រុះរវាងប្រភេទសត្វផ្សេងៗគ្នា និងភាពចម្រុះនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទាំងមូល។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា គំនិតនេះបានក្លាយជាវិស័យសិក្សាដ៏សំខាន់មួយចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ មកម្ល៉េះ។ ជីវៈចម្រុះមិនត្រូវបានចែកចាយស្មើៗគ្នាទេ — តំបន់ត្រូពិចមានប្រភេទសត្វច្រើនជាងតំបន់ត្រជាក់ដោយសារកត្តាអាកាសធាតុ និងថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់តែប្រហែល ៦% នៃផ្ទៃដីគោក ផ្ទុកទៅដោយជាងពាក់កណ្តាលនៃប្រភេទសត្វដែលគេស្គាល់។ គេប៉ាន់ស្មានថានៅលើផែនដីមានប្រភេទសត្វប្រហែល ៨.៧ លាន ប៉ុន្តែរហូតមកដល់ពេលនេះ មានតែ ១.២ លានប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានរកឃើញ និងពិពណ៌នាតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។ ជីវៈចម្រុះជាគ្រឹះនៃសេវាកម្មអេកូឡូស៊ីសំខាន់ៗដូចជា ការបង្កើតអុកស៊ីសែន ការបន្សុទធទឹក និងការលម្អងដំណាំជាដើម។
ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន
ប្រភព: Wikipedia
គំរូនៃការចែកចាយជីវៈចម្រុះលើភពផែនដីបង្ហាញពីជម្រាលរយៈទទឹង (latitudinal diversity gradient) ដែលចំនួនប្រភេទសត្វកើនឡើងពីតំបន់ប៉ូលឆ្ពោះទៅតំបន់អេក្វាទ័រ។ វិគីភីឌារាយការណ៍ថា ទ្រឹស្តីជាច្រើនពន្យល់អំពីគំរូនេះ រួមមាន អាកាសធាតុអំណោយផល ផលិតភាពបឋមខ្ពស់ និងភាពយូរលង់នៃការវិវត្តន៍ដោយគ្មានការរំខានពីយុគសម័យទឹកកក។ តាមភូមិសាស្ត្រ “ចំណុចក្តៅ” (biodiversity hotspots) នៃជីវៈចម្រុះ គឺជាតំបន់ដែលមានប្រភេទសត្វពិសេសៗ (endemic) ច្រើន ហើយកំពុងរងការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរ។ តំបន់ឥណ្ឌូ-ភូមា (Indo-Burma) ដែលរួមបញ្ចូលប្រទេសកម្ពុជា គឺជាចំណុចក្តៅមួយក្នុងចំណោមចំណុចក្តៅសំខាន់ៗរបស់ពិភពលោក។ ប្រជាជនរាប់លាននាក់នៅក្នុងតំបន់នេះពឹងអាស្រ័យដោយផ្ទាល់ទៅលើជីវៈចម្រុះសម្រាប់ជីវភាពរស់នៅ មិនថាជាអាហារពីជលផល ថ្នាំពីរុក្ខជាតិ ឬសម្ភារៈសម្រាប់សាងសង់ឡើយ។ ការរស់នៅរួមគ្នារវាងមនុស្សនិងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនេះក៏បានបង្កើតនូវចំណេះដឹងប្រពៃណីដ៏ស៊ីជម្រៅអំពីការប្រើប្រាស់ធនធានធម្មជាតិប្រកបដោយនិរន្តរភាពផងដែរ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រភព: Wikipedia
ប្រវត្តិនៃជីវៈចម្រុះនៅលើភពផែនដីមានចម្ងាយជាង ៣.៥ ពាន់លានឆ្នាំ ប៉ុន្តែជីវិតស្មុគស្មាញបានលេចឡើងក្នុងសម័យកាល Cambrian ប្រមាណ ៥៤១ លានឆ្នាំមុន ដែលគេហៅថាការផ្ទុះ Cambrian (Cambrian explosion)។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ក្នុងសម័យ Phanerozoic ជីវៈចម្រុះបានកើនឡើងជាទូទៅ ប៉ុន្តែត្រូវបានរំខានដោយព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជធំៗចំនួន ៥ លើកធំៗ ដែលធ្វើឲ្យបាត់បង់ប្រភេទសត្វជាង ៧៥% ក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីខាងភូគព្ភសាស្ត្រ។ ព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជធំជាងគេគឺ Permian-Triassic កាលពី ២៥២ លានឆ្នាំមុន បានបំផ្លាញជីវិតសមុទ្ររហូតដល់ ៩៦% និងជីវិតលើគោក ៧០%។ ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍នីមួយៗ ជីវៈចម្រុះបានស្តារឡើងវិញ និងរីកសាយភាយតាមរយៈការវិវត្តន៍ ប៉ុន្តែការស្តារនេះត្រូវចំណាយពេលរាប់លានឆ្នាំ។ បច្ចុប្បន្ននេះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើនព្រមានថា ផែនដីកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលនៃព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជធំទី ៦ (Holocene extinction) ដែលបង្កឡើងជាសំខាន់ដោយសកម្មភាពមនុស្ស រួមមានការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ ការបំពុល និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។
សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌
ប្រភព: Wikipedia
ជីវៈចម្រុះគឺជាមូលដ្ឋាននៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក តាមរយៈការផ្តល់នូវ “សេវាកម្មអេកូឡូស៊ី” (ecosystem services) ជាច្រើនប្រភេទ។ តាមវិគីភីឌា សេវាកម្មទាំងនេះរួមមានការផ្គត់ផ្គង់ (អាហារ ទឹក សរសៃ) ការគ្រប់គ្រង (ទឹកជំនន់ ជំងឺ) និងសេវាកម្មវប្បធម៌ (សោភ័ណភាព ទេសចរណ៍)។ ឧស្សាហកម្មកសិកម្មពឹងផ្អែកលើភាពចម្រុះហ្សែនដើម្បីបង្កាត់ពូជដំណាំដែលធន់នឹងជំងឺ និងសម្របទៅនឹងលក្ខខណ្ឌដីប្រៃប្រួល។ ការសិក្សាមួយបានបង្ហាញថា ត្រឹមតែសេវាកម្មលម្អងផ្កាពីសត្វល្អិតមានតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចរាប់រយពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំៗ។ នៅកម្ពុជា វិស័យជលផលទឹកសាប ដែលជាធំជាងគេមួយក្នុងពិភពលោក ផ្តល់ការងារដល់ប្រជាជនប្រមាណ ៦ លាននាក់ និងផ្គត់ផ្គង់ប្រូតេអ៊ីនដល់រាប់សិបលាននាក់ទៀត។ ខាងវប្បធម៌ ជីវៈចម្រុះបានដិតជាប់នៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ជនជាតិខ្មែរ តាមរយៈរបាំបុរាណ ពិធីបុណ្យផ្សេងៗ និងការគោរពបូជាព្រៃភ្នំថាជាទីសក្ការៈ។ ការបាត់បង់ជីវៈចម្រុះអាចបណ្តាលឲ្យបាត់បង់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ដ៏មានតម្លៃទាំងនេះផងដែរ។
ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន
ប្រភព: Wikipedia
បច្ចុប្បន្ន វិបត្តិជីវៈចម្រុះកំពុងក្លាយជាប្រធានបទក្តៅគគុកនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។ យោងតាមវិគីភីឌា របាយការណ៍ពី IPBES (Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services) បានបង្ហាញថា ចំនួនប្រជាករសត្វឆ្អឹងកងបានថយចុះជាមធ្យម ៦០% តាំងពីឆ្នាំ ១៩៧០ មក។ កត្តាចម្បងគឺការបាត់បង់ជម្រក ការកេងប្រវ័ញ្ចធនធានហួសកម្រិត ការបំពុល ប្រភេទសត្វឈ្លានពាន និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ ជាការឆ្លើយតប សហគមន៍ពិភពលោកបានអនុម័តក្របខ័ណ្ឌជីវៈចម្រុះសកល (Global Biodiversity Framework) ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ ដោយកំណត់គោលដៅការពារដី និងសមុទ្រឲ្យបាន ៣០% នៅឆ្នាំ ២០៣០។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា បញ្ហាប្រឈមសំខាន់ៗរួមមាន គម្រោងវារីអគ្គីសនីនៅលើទន្លេមេគង្គដែលប៉ះពាល់ដល់ដំណើរចំណាកស្រុករបស់ត្រី ការកាប់បំផ្លាញព្រៃលិចទឹកនៅបឹងទន្លេសាប និងការប្រមាញ់សត្វព្រៃខុសច្បាប់។ ទោះបីមានការបង្កើតតំបន់ការពារធម្មជាតិជាច្រើន និងការចូលរួមពីសហគមន៍មូលដ្ឋានក៏ដោយ ក៏កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនៅតែត្រូវការការគាំទ្របន្ថែមទៀតដើម្បីធានាបាននូវអនាគតដ៏ចីរភាព។
អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ
ក្រសួងបរិស្ថានប្រកាសពីការរកឃើញសត្វព្រៃកម្រជិត៥០ប្រភេទនៅភាគខាងជើងកម្ពុជា
នៅទិវាបរិស្ថានជាតិនិងបរិស្ថានពិភពលោក ៥ មិថុនា ការស្រាវជ្រាវដោយម៉ាស៊ីនថតស្វ័យប្រវត្តិរយៈពេល៨ខែនៅឧទ្យានជាតិវើនសៃ-សៀមប៉ាងបានកត់ត្រាវត្តមានសត្វព្រៃចំនួន ៤៧ ប្រភេទ ក្នុងនោះមាន ៧ ប្រភេទកំពុងរងការគំរាមកំហែងផុតពូជ។