ទិដ្ឋភាពទូទៅ

អត្រាកំណើត (Birth rate) ដែលគេហៅផងដែរថា អត្រាកំណើតរស់ដុល (crude birth rate) គឺជាចំនួនកំណើតទារករស់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ១.០០០ នាក់ សម្រាប់រយៈពេលមួយឆ្នាំ។ នេះបើយោងតាមការពន្យល់របស់សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia។ ចំនួនកំណើតរស់ត្រូវបានយកមកពីប្រព័ន្ធចុះបញ្ជីកំណើត ឬពីទិន្នន័យជំរឿនប្រជាជន ហើយចំនួនប្រជាជនសរុបដែលប្រើគឺជាការប៉ាន់ស្មាននៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ។

អត្រាកំណើតគឺជាសូចនាករដ៏សំខាន់ក្នុងការវិភាគប្រជាសាស្រ្ត ព្រោះវាត្រូវបានប្រើដើម្បីគណនាកំណើនប្រជាជន និងវាយតម្លៃនិន្នាការនៃការផ្លាស់ប្តូរចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសនីមួយៗ។ វាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងកម្រិតនៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច ការអប់រំ និងសុខភាពសាធារណៈ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

អត្រាកំណើតមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងអាស្រ័យទៅតាមតំបន់ភូមិសាស្ត្រ និងកាលៈទេសៈសង្គម-សេដ្ឋកិច្ច។ តាម Wikipedia ប្រទេសដែលមានប្រាក់ចំណូលទាប ជាពិសេសនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក មានអត្រាកំណើតខ្ពស់ ខណៈប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នៅអឺរ៉ុប និងអាស៊ីបូព៌ា មានអត្រាទាប។ នៅក្នុងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ អត្រាកំណើតជារឿយៗស្ថិតនៅក្រោមអត្រាជំនួស (replacement rate) ដែលត្រូវការដើម្បីរក្សាកម្រិតប្រជាជនឲ្យនៅថេរ។

ស្ថានភាពនេះផ្តល់ឲ្យយើងនូវរូបភាពពីរផ្ទុយគ្នា៖ ប្រទេសខ្លះជួបបញ្ហាកំណើនប្រជាជនលឿនពេក រីឯប្រទេសខ្លះទៀតប្រឈមនឹងការថយចុះប្រជាជន។ កត្តាដូចជាការប្រើប្រាស់មធ្យោបាយពន្យាកំណើត កម្រិតអប់រំរបស់ស្រ្តី និងឱកាសសេដ្ឋកិច្ច ជាដើម មានឥទ្ធិពលដ៏ធំធេងទៅលើអត្រាកំណើត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ការប្រែប្រួលនៃអត្រាកំណើតត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងច្បាស់តាមរយៈគំរូនៃការផ្លាស់ប្តូរប្រជាសាស្រ្ត (demographic transition) ដែល Wikipedia បានរៀបរាប់។ នៅក្នុងសង្គមមុនសម័យឧស្សាហកម្ម អត្រាកំណើតនិងអត្រាស្លាប់មានកម្រិតខ្ពស់ ហើយកំណើនប្រជាជនមានកម្រិតទាប។ នៅពេលដែលប្រទេសនានាចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍ វិស័យសុខាភិបាលបានប្រសើរឡើង អត្រាស្លាប់ចាប់ផ្តើមថយចុះ ខណៈអត្រាកំណើតនៅតែខ្ពស់។ បាតុភូតនេះបណ្តាលឲ្យចំនួនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ក្រោយមក ដោយសារការផ្លាស់ប្តូរសង្គម ដូចជាការរស់នៅទីក្រុង ការកើនឡើងនៃការអប់រំស្រ្តី និងការទទួលបានមធ្យោបាយពន្យាកំណើត អត្រាកំណើតក៏ថយចុះបន្តិចម្តងៗ រហូតឈានដល់កម្រិតទាបដូចបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន។ រូបភាពខាងលើបង្ហាញពីនិន្នាការនេះនៅប្រទេសជប៉ុន ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងប្រឈមមុខនឹងការថយចុះចំនួនប្រជាជនដោយសារអត្រាកំណើតទាបរយៈពេលវែង។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌និងសេដ្ឋកិច្ចដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់អត្រាកំណើត។ នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចដែលពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម កូនច្រើនត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាប្រភពពលកម្ម និងជាការគាំទ្រឪពុកម្តាយនៅពេលចាស់ជរា។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចទីក្រុងទំនើប ការចំណាយលើការចិញ្ចឹមកូនមានកម្រិតខ្ពស់ ដែលជំរុញឲ្យគ្រួសារមានកូនតិច។

ជំនឿសាសនា និងប្រពៃណីក៏មានឥទ្ធិពលដែរ។ រូបភាពពីអេត្យូពីបង្ហាញឲ្យឃើញពីផលវិបាកនៃការខ្វះការអប់រំផ្នែកផែនការគ្រួសារ ដែលនាំឲ្យគ្រួសារមានកូនច្រើនលើសលុប និងប្រឈមមុខនឹងភាពក្រីក្រ។ ការផ្តល់លទ្ធភាពចូលទៅកាន់សេវាកម្មសុខភាពបន្តពូជ និងការអប់រំដល់ស្រ្តី ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាវិធានការសំខាន់ក្នុងការកាត់បន្ថយអត្រាកំណើតប្រកបដោយចីរភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងពិភពសម័យទំនើប បញ្ហាអត្រាកំណើតបានទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងពីរដ្ឋាភិបាល និងអង្គការអន្តរជាតិ។ ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ជាច្រើនកំពុងជួបប្រទះនឹងអត្រាកំណើតទាបបំផុត ដែលបណ្តាលឲ្យមានការថយចុះចំនួនប្រជាជន កង្វះកម្លាំងពលកម្ម និងបន្ទុកលើប្រព័ន្ធសោធននិវត្តន៍។ រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសទាំងនោះបានដាក់ចេញនូវគោលនយោបាយផ្សេងៗ ដូចជាការផ្តល់ប្រាក់ឧបត្ថម្ភសម្រាលកូន និងការពន្យាពេលឈប់សម្រាកលំហែមាតុភាព ដើម្បីលើកទឹកចិត្តឲ្យប្រជាជនបង្កើតកូនច្រើនជាងមុន។

ក្នុងពេលជាមួយគ្នា នៅតំបន់ខ្លះនៃពិភពលោក អត្រាកំណើតខ្ពស់នៅតែជាបញ្ហាដ៏ធំមួយ ដែលនាំឲ្យមានកំណើនប្រជាជនយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងសម្ពាធលើធនធានធម្មជាតិ។ អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) និងអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានដាក់បញ្ចូលអត្រាកំណើតជាផ្នែកមួយនៃគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការផ្តល់សេវាសុខភាពបន្តពូជដល់ស្រ្តីទាំងអស់។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា យើងក៏បានឃើញការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំនៃអត្រាកំណើតដែរ។ កាលពីប៉ុន្មានទសវត្សរ៍មុន អត្រាកំណើតនៅមានកម្រិតខ្ពស់ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះវាបានថយចុះគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ដោយសារការប្រសើរឡើងនៃការអប់រំ សុខាភិបាល និងការទទួលបានព័ត៌មានអំពីផែនការគ្រួសារ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការធ្លាក់ចុះនេះក៏អាចនាំឲ្យកម្ពុជាប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាភាពចាស់ជរានាពេលអនាគត ដូចប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដទៃដែរ។ ការតាមដាន និងយល់ដឹងអំពីនិន្នាការនៃអត្រាកំណើត គឺជារឿងចាំបាច់សម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយ និងការធ្វើផែនការសេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ អ្នកអាន KhmerPulse អាចតាមដានប្រធានបទនេះបាន ដោយសារវាមានឥទ្ធិពលផ្ទាល់ទៅលើជីវិតរស់នៅ និងអនាគតរបស់ប្រទេស។