ប្រទេសបូលីវី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា បូលីវី ដែលមានឈ្មោះផ្លូវការថា រដ្ឋពហុជាតិបូលីវី (Plurinational State of Bolivia) ជាប្រទេសគ្មានច្រកចេញទៅសមុទ្រ ស្ថិតនៅភូមិភាគកណ្តាលនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ ប្រទេសនេះមានតំបន់ភូមិសាស្ត្រចម្រុះពីជួរភ្នំអង់ដេសនៅភាគខាងលិច រហូតដល់វាលទំនាបត្រូពិចនៅភាគខាងកើតនិងខាងជើង រួមមានព្រៃអាម៉ាហ្សូន តំបន់វាលស្មៅក្រាន់ឆាកូ (Gran Chaco) ខ្ពង់រាបអាល់ទីប្លាណូ (Altiplano) និងកំពូលភ្នំគ្របដណ្តប់ដោយព្រិល។ រដ្ឋាភិបាលបូលីវីមានទីស្នាក់ការនៅទីក្រុងឡាប៉ាស (La Paz) ដែលជាទីតាំងនៃអំណាចប្រតិបត្តិ នីតិប្បញ្ញត្តិ និងការបោះឆ្នោត ខណៈរាជធានីរដ្ឋធម្មនុញ្ញគឺទីក្រុងស៊ូគ្រេ (Sucre) ដែលជាទីតាំងតុលាការ។ ទោះបីប្រជាពលរដ្ឋភាគច្រើនរស់នៅតាមតំបន់ភ្នំក៏ដោយ ក៏ទីក្រុងធំជាងគេនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មគឺសាន់តាគ្រូស៍ (Santa Cruz de la Sierra) ដែលស្ថិតនៅតំបន់ទំនាបភាគខាងកើត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា បូលីវីមានព្រំដែនជាប់ប្រទេសប្រេស៊ីលនៅខាងជើងនិងខាងកើត ប៉ារ៉ាក្វាយនៅភាគអាគ្នេយ៍ អាហ្សង់ទីននៅខាងត្បូង ឈីលីនៅភាគនិរតី និងប៉េរូនៅខាងលិច។ តំបន់ភ្នំខាងលិចគ្របដណ្តប់ដោយជួរភ្នំអង់ដេស និងខ្ពង់រាបអាល់ទីប្លាណូ ដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យមជាង ៣,០០០ ម៉ែត្រ ធ្វើឱ្យតំបន់នេះមានអាកាសធាតុត្រជាក់ និងជាកន្លែងរស់នៅរបស់ប្រជាជនភាគច្រើន។ នៅភាគខាងកើតវិញ មានវាលទំនាបធំទូលាយដែលជាផ្នែកនៃអាងទន្លេអាម៉ាហ្សូន និងព្រៃត្រូពិច ព្រមទាំងតំបន់ដីសើមផាន់តាណាល់ (Pantanal) ដែលជាតំបន់ដីសើមត្រូពិចធំជាងគេលើពិភពលោក។

ប្រជាជនបូលីវីមានចំនួនប្រមាណ ១២ លាននាក់ (យោងតាមជំរឿនចុងក្រោយ) ហើយភាសាផ្លូវការរួមមានភាសាអេស្ប៉ាញ និងភាសាជនជាតិដើមជាច្រើនដូចជា កេឆូ (Quechua) និងអៃម៉ារ៉ា (Aymara)។ ទីក្រុងសំខាន់ៗរួមមានឡាប៉ាស ស៊ូគ្រេ កូឆាបាំបា (Cochabamba) និងសាន់តាគ្រូស៍។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្របូលីវីមានឬសគល់ពីអរិយធម៌បុរាណដូចជា ទីវ៉ាណាគូ (Tiwanaku) ដែលមានវត្តមាននៅតំបន់ខ្ពង់រាបចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០ មុនគ.ស.។ ប្រាសាទកាឡាសាសាយ៉ាគឺជាស្ថាបត្យកម្មមួយនៃអរិយធម៌នេះ។ ក្រោយមក តំបន់នេះត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រភពអ៊ីនកា (Inca) មុនពេលអាណាចក្រនិយមអេស្ប៉ាញមកដល់នៅសតវត្សរ៍ទី១៦។

នៅឆ្នាំ១៥៤៥ គេបានរកឃើញរ៉ែប្រាក់យ៉ាងច្រើនសន្ធឹកនៅភ្នំស៊េរ៉ូរីកូ (Cerro Rico) ក្នុងទីក្រុងប៉ូតូស៊ី (Potosí) ដែលធ្វើឱ្យតំបន់នេះក្លាយជាប្រភពប្រាក់ជាងពាក់កណ្តាលនៃផលិតកម្មពិភពលោកក្នុងសម័យអាណានិគម។ វិគីភីឌារៀបរាប់ពីសារៈសំខាន់របស់វីឡារីកូដឺប៉ូតូស៊ី (Villa Imperial de Potosí) សម្រាប់ចក្រភពអេស្ប៉ាញ។ បូលីវីបានទទួលឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨២៥ និងយកឈ្មោះតាមមេដឹកនាំរំដោះ ស៊ីម៉ូន បូលីវ៉ា (Simón Bolívar)។

សតវត្សរ៍ទី២០ មានរដ្ឋប្រហារយោធាជាញឹកញាប់ ដូចករណី ហ៊ូហ្គោ បានស៊ែរ ស្វារ៉េស (Hugo Banzer Suárez) ដែលវិគីភីឌាបញ្ជាក់ថាបានដណ្តើមអំណាចក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយមានការគាំទ្រពី CIA របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្រោយឆ្នាំ១៩៨២ ប្រទេសនេះបានវិលទៅកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ លោក អេវ៉ូ ម៉ូរ៉ាឡេស (Evo Morales) បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជនជាតិដើមដំបូងរបស់ប្រទេស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចបូលីវីពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើធនធានរ៉ែ។ តាមវិគីភីឌា ភ្នំស៊េរ៉ូរីកូនៅប៉ូតូស៊ីនៅតែជាប្រភពរ៉ែដ៏សំខាន់ ខណៈបឹងអំបិលអ៊ូយូនី (Salar de Uyuni) ដែលជាបឹងអំបិលធំជាងគេលើពិភពលោក មានទុនបំរុងលីចូមធំបំផុតមួយ ដែលមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ឧស្សាហកម្មថ្មអគ្គិសនី។ ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗមានដូចជា គីណូអា (quinoa) ចេក ម្នាស់ និងស្រូវ ដោយបូលីវីជាប្រទេសផលិតគីណូអាធំទី២លើពិភពលោក។

ផ្នែកវប្បធម៌ ប្រទេសនេះមានកេរ្តិ៍តំណែលជនជាតិដើមដ៏សម្បូរបែប។ ពិធីបុណ្យកាហ្សិណាវ៉ាល់ដឺអូរូរ៉ូ (Carnival of Oruro) ដែលមានរបាំឌីយ៉ាប្លាដា (Diablada) ត្រូវបានអង្គការយូណេស្កូទទួលស្គាល់ជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីនៃមនុស្សជាតិ តាំងពីឆ្នាំ២០០១។ ទីក្រុងស៊ូគ្រេក៏ជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់យូណេស្កូផងដែរ ដោយមានសំណង់ប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនដូចជា វិហារកាតូលិកម៉េត្រូប៉ូលីតាន (Metropolitan Cathedral) និងអគារធនាគារជាតិបូលីវី (Banco Nacional de Bolivia)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន បូលីវីនៅតែជាចំណុចយកចិត្តទុកដាក់នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច។ វិគីភីឌាបញ្ជាក់ថា លោក អេវ៉ូ ម៉ូរ៉ាឡេស បានកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីពីឆ្នាំ២០០៦ ដល់ឆ្នាំ២០១៩ ហើយជាប្រធានាធិបតីជនជាតិដើមដំបូងរបស់ប្រទេស។ នៅឆ្នាំ២០១៩ ក្រោយការបោះឆ្នោតដែលមានភាពចម្រូងចម្រាស លោកបានលាលែងចំពោះមុខវិបត្តិនយោបាយ ហើយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានឡើងកាន់អំណាច។ បន្ទាប់មក នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០ លោក ល្វីស អាសេ (Luis Arce) មកពីគណបក្ស MAS ដូចគ្នា បានឈ្នះការបោះឆ្នោត និងចូលកាន់តំណែង។

សារៈសំខាន់របស់បូលីវីសម្រាប់ពិភពលោកសព្វថ្ងៃ គឺទុនបម្រុងលីចូមដ៏ធំធេងរបស់ខ្លួន ដែលជាវត្ថុធាតុដើមចម្បងសម្រាប់ថ្មរថយន្តអគ្គិសនី និងឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិក។ នេះធ្វើឲ្យប្រទេសនេះក្លាយជាដៃគូដ៏សំខាន់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរថាមពលសកល ហើយទាក់ទាញការវិនិយោគពីបរទេសជាច្រើន រួមទាំងពីចិន និងរុស្ស៊ី។