ភូមា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា «ភូមា» (Burmese) សំដៅយ៉ាងទូលំទូលាយចំពោះអ្វីៗដែលមានទំនាក់ទំនងនឹងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា (ដែលពីមុនហៅថាភូមា) នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ វារួមបញ្ចូលប្រជាជនភូមា ភាសាភូមា អក្សរភូមា ម្ហូបអាហារភូមា និងវប្បធម៌ភូមា។ ប្រជាជនភូមា (បាម៉ា) គឺជាក្រុមជនជាតិភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេស ហើយភាសាភូមាគឺជាភាសាផ្លូវការដែលប្រជាជនជាង ៦៨% ប្រើប្រាស់។ វប្បធម៌និងអក្សរភូមាក៏ជាមោទកភាពរបស់ប្រទេសនេះតាំងពីបុរាណកាលមក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា យោងតាមវិគីភីឌា មានទីតាំងនៅភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន មានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសបង់ក្លាដែស ឥណ្ឌា ចិន ឡាវ និងថៃ។ ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូងជាប់នឹងសមុទ្រអង់ដាម៉ង់និងឈូងសមុទ្របេងហ្គាល។ ទន្លេធំបំផុតគឺទន្លេឥរាវតី (Irrawaddy) ដែលហូរកាត់តំបន់កណ្តាលនិងជាបេះដូងសេដ្ឋកិច្ចកសិកម្ម។

តាមវិគីភីឌា ប្រជាជនសរុបមានប្រមាណ ៥៤ លាននាក់ (ឆ្នាំ២០២៣) ដោយប្រជាជនភូមា (បាម៉ា) មានចំនួនជាង ៣៦ លាននាក់ ឬ ៦៨%។ ជនជាតិដើមផ្សេងទៀតរួមមាន សាន (Shan) ៩%, ការ៉ែន (Karen) ៧%, រ៉ូហ៊ីងយ៉ា (Rohingya) ៤%, និងក្រុមដទៃ។ ភាសាភូមាជាភាសានៃរដ្ឋបាលនិងការអប់រំ ប៉ុន្តែភាសានៃជនជាតិដើមជាច្រើនក៏ត្រូវបាននិយាយផងដែរ។ អក្សរភូមាដែលមានរាងមូលក្លាយមកពីអក្សរឥណ្ឌាបុរាណ ត្រូវបានកត់ត្រាដំបូងក្នុងសតវត្សទី១១។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

យោងតាមវិគីភីឌា អរិយធម៌ភូមាបានកកើតឡើងតាំងពីសម័យនគរបាកាន (Pagan ស.វ.ទី១១-១៣) ដែលបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីជាលើកដំបូង និងបានផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ ក្រោយពីការដួលរលំនៃបាកានដោយការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅឆ្នាំ១២៨៧ មាននគរថ្មីៗកើតឡើងជាច្រើន រហូតដល់នគរតុងអ៊ូ (Toungoo) និងបន្ទាប់មកនគរកុងបោង (Konbaung) បានពង្រីកទឹកដីរហូតដល់ជាប់នឹងប្រទេសឥណ្ឌា។

នៅសតវត្សទី១៩ ចក្រភពអង់គ្លេសបានធ្វើអាណានិគមកម្មតាមរយៈសង្គ្រាមអង់គ្លេស-ភូមាទាំងបី (១៨២៤-១៨៨៥) ហើយបានដាក់ភូមាជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពឥណ្ឌា។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍អ៊ូងសាន (Aung San) បានបញ្ចប់ដោយការចុះកិច្ចព្រមព្រៀងឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៨។ ក្រោយមក ប្រទេសទទួលរងរបបយោធាអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍។ នៅឆ្នាំ១៩៨៩ ឈ្មោះ «ភូមា» ត្រូវបានប្ដូរទៅ «មីយ៉ាន់ម៉ា» ដោយរដ្ឋាភិបាលយោធា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចមីយ៉ាន់ម៉ាពឹងផ្អែកលើកសិកម្មជាចម្បង ជាពិសេសការដាំស្រូវ សណ្តែក និងការនេសាទ។ ប្រទេសនេះសម្បូរធនធានធម្មជាតិដូចជាត្បូងទទឹម ត្បូងយ៉ាបឺរ (Jade) និងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ទោះយ៉ាងណា កំណើនសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានអូសទាញដោយអស្ថិរភាពនយោបាយនិងការដាក់ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ។

ផ្នែកវប្បធម៌ ប្រជាជនភូមាមានប្រពៃណីជាប់ទាក់ទងនឹងពុទ្ធសាសនា។ ពិធីបុណ្យដ៏ធំបំផុតគឺពិធីបុណ្យទឹកថាំងយ៉ាន (Thingyan) ដែលប្រារព្ធជាការស្វាគមន៍ឆ្នាំថ្មី។ ម្ហូបដែលល្បីជាងគេគឺ ម៉ូហ៊ីងហ្គា (Mohinga) ជាសម្លបញ្ចុកត្រី និងឡាផេតថូក (Lahpet Thoke) ជាសាឡាត់ស្លឹកតែ។ សិល្បៈប្រពៃណីរួមមាន របាំអាយ៉ៃ (Yein) និងកីឡាប្រដាល់បុរាណហៅថាឡេតវេ (Lethwei) ដែលស្រដៀងនឹងគុនខ្មែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ពាក្យ «ភូមា» បន្តមានភាពពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងដោយសារវិបត្តិនយោបាយដែលកំពុងកើតមាននៅមីយ៉ាន់ម៉ា។ មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ តាមវិគីភីឌា លោកស្រីអ៊ូងសាន ស៊ូជី (Aung San Suu Kyi) និងមេដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលត្រូវបានចាប់ខ្លួន ហើយយោធាបានឡើងកាន់អំណាច។ ការតវ៉ាទ្រង់ទ្រាយធំនិងការបង្ក្រាបបាននាំឲ្យមានអ្នកស្លាប់និងជនភៀសខ្លួនរាប់ម៉ឺននាក់។

តាមវិគីភីឌា សម្រាប់កម្ពុជាក្នុងនាមជាសមាជិកអាស៊ាន វិបត្តិនេះជះឥទ្ធិពលផ្ទាល់។ កម្ពុជាបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការជំរុញការអនុវត្តគោលការណ៍ ៥ ចំណុច ដោយនៅឆ្នាំ២០២២ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុន សែនបានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាដើម្បីពិភាក្សាអំពីដំណើរការសន្តិភាព។ ទន្ទឹមនឹងនេះ វត្តមានសហគមន៍ភូមាមួយចំនួននៅកម្ពុជា ក៏បង្កើនទំនាក់ទំនងរវាងប្រជាជននិងប្រជាជនផងដែរ។