ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត គឺជាការបន្តវេនរបស់ចក្រភពរ៉ូម ដោយមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅក្រុងខន់ស្តង់ទីណូប (Constantinople) ក្នុងអំឡុងសម័យបុរាណចុង និងសម័យកណ្ដាល។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ចក្រភពនេះបានរស់រានមានជីវិតពីការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិចនៅសតវត្សរ៍ទី៥ និងបានស្ថិតស្ថេររហូតដល់ការដួលរលំនៃក្រុងខន់ស្តង់ទីណូបដោយអាណាចក្រអូតូម៉ង់ នៅឆ្នាំ ១៤៥៣។ ពាក្យថា "ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន" ត្រូវបានបង្កើតឡើងតែក្រោយពេលចក្រភពនេះដួលរលំ ហើយពលរដ្ឋរបស់ចក្រភពហៅខ្លួនឯងថាជា "រ៉ូម" (Romans)។ ចក្រភពនេះបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងមេឌីទែរ៉ាណេ ដោយជាស្ពានតភ្ជាប់រវាងសម័យបុរាណនិងសម័យទំនើប និងបានថែរក្សាចំណេះដឹងក្រិច-រ៉ូម ព្រមទាំងបង្កើតប្រពៃណីសាសនានិងវប្បធម៌ដែលមានឥទ្ធិពលដល់សព្វថ្ងៃ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

រាជធានីនៃចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីនគឺ ក្រុងខន់ស្តង់ទីណូប ដែលសព្វថ្ងៃគឺក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ូល (Istanbul) ក្នុងប្រទេសតួកគី។ តាម Wikipedia ទីតាំងនេះស្ថិតនៅត្រង់ច្រកសមុទ្របូសព្រុស (Bosporus) ដែលជាផ្លូវតភ្ជាប់រវាងទ្វីបអាស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប ធ្វើឲ្យវាក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ នៅកំពូលនៃអំណាចរបស់ខ្លួន ចក្រភពនេះបានគ្របដណ្ដប់ទឹកដីរួមមាន ប៉ែកខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ បាលកាន់ខាងកើត អាស៊ីតូច ស៊ីរី អេហ្ស៊ីប និងផ្នែកខ្លះនៃអ៊ីតាលី។ ប្រជាជនមានភាពចម្រុះជាតិសាសន៍ រួមមាន ក្រិច អាមេនី ស៊ីរី និងជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗ ដែលភាគច្រើនកាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ភាសាក្រិចបានក្លាយជាភាសាផ្លូវការជំនួសឡាតាំងនៅសតវត្សរ៍ទី៧ ដូចដែលបានពិពណ៌នាដោយ Wikipedia។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ Wikipedia ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីនចាប់កំណើតនៅឆ្នាំ ៣៣០ នៃគ.ស. នៅពេលអធិរាជខន់ស្តង់ទីនដ៏អស្ចារ្យបានបង្កើតក្រុងខន់ស្តង់ទីណូបលើទីតាំងនៃក្រុងបុរាណប៊ីហ្សង់ទីញ៉ូម ហើយបានធ្វើឲ្យវាក្លាយជារាជធានីថ្មី។ នៅឆ្នាំ ៣៩៥ ចក្រភពត្រូវបានបែងចែកជាពីរ គឺខាងលិចនិងខាងកើត។ ចក្រភពខាងលិចបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ៤៧៦ ប៉ុន្តែចក្រភពខាងកើតបានរស់រានដោយសារសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំ និងយុទ្ធសាស្ត្រការពារល្អ។ ក្នុងរជ្ជកាលអធិរាជយូស្ទីនៀនទី១ (៥២៧-៥៦៥) ចក្រភពបានឈានដល់កម្រិតកំពូល ដោយព្យាយាមដណ្ដើមយកទឹកដីភាគខាងលិចដែលបាត់បង់មកវិញ រួមទាំងអ៊ីតាលី និងអាហ្វ្រិកខាងជើង។ ប៉ុន្តែគ្រោះអាសន្នដូចជាជំងឺប៉េស្ត និងសង្គ្រាមជាមួយសាសានីដ បានធ្វើឲ្យចក្រភពចុះខ្សោយ។

នៅសតវត្សរ៍ទី៧ ការរីកដុះដាលរបស់សាសនាអ៊ីស្លាមបានបណ្ដាលឲ្យបាត់បង់ទឹកដីសំខាន់ៗដូចជា ស៊ីរី និងអេហ្ស៊ីប។ ដើម្បីទប់ទល់ ចក្រភពបានកែទម្រង់យោធា និងរដ្ឋបាល រួមទាំងការបង្កើតប្រព័ន្ធដែនដីយោធា (Theme system)។ តាម Wikipedia ចក្រភពបានងើបឡើងវិញក្នុងសម័យរាជវង្សម៉ាសេដូនៀន (សតវត្សរ៍ទី៩-១១) ដែលជាយុគមាសនៃវប្បធម៌ និងការពង្រីកទឹកដី។ យ៉ាងណាក៏ដោយ បូជនីយកិច្ចលើកទី៤ នៅឆ្នាំ ១២០៤ បានបណ្ដាលឲ្យការវាយដណ្ដើមនិងប្លន់ក្រុងខន់ស្តង់ទីណូប បង្កើតចក្រភពឡាតាំង ដែលបានធ្វើឲ្យចក្រភពបាក់បែកជារដ្ឋតូចៗ។ ទោះបីជាត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១២៦១ ក៏ដោយ ចក្រភពមិនអាចទប់ទល់នឹងអាណាចក្រអូតូម៉ង់បានឡើយ។ ទីបំផុត ក្រុងខន់ស្តង់ទីណូបបានធ្លាក់ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស៊ុលតង់ម៉េហម៉េដទី២ នាថ្ងៃទី ២៩ ឧសភា ១៤៥៣ ដោយបញ្ចប់ចក្រភពដែលបានស្ថិតស្ថេរជាងមួយសហស្សវត្សរ៍។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចប៊ីហ្សង់ទីនស្ថិតក្នុងចំណោមសេដ្ឋកិច្ចទំនើបបំផុតនាសម័យនោះ។ ក្រុងខន់ស្តង់ទីណូបជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក ដែលតភ្ជាប់ផ្លូវសូត្រពីចិនទៅអឺរ៉ុប។ កាក់មាស "សូលីឌូស" (Solidus) របស់ចក្រភពមានស្ថិរភាពខ្ពស់ និងត្រូវបានប្រើជារូបិយប័ណ្ណស្ដង់ដារក្នុងពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ឧស្សាហកម្មសូត្រ ដែលជាកម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋ បាននាំមកនូវទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើន។

ខាងវប្បធម៌ ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីនជាល្បាយនៃប្រពៃណីក្រិច រ៉ូម និងគ្រិស្តសាសនា។ សិល្បៈម៉ូសាអ៊ីក (mosaics) និងរូបតំណាងសាសនា (icons) បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ដូចបានឃើញនៅព្រះវិហារហាហ្គៀសូភីយ៉ា។ តាម Wikipedia ច្បាប់យូស្ទីនៀន (Corpus Juris Civilis) បានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន។ លើសពីនេះ ចក្រភពបានដើរតួក្នុងការថែរក្សា និងចម្លងឯកសារបុរាណក្រិច ដែលក្រោយមកបានជួយជំរុញដល់សម័យរ៉េណេសង់ (Renaissance) នៅអឺរ៉ុបខាងលិច។ ពួកអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា ស៊ីរីល និងមេតូឌីស បានបង្កើតអក្ខរក្រមស៊ីរីលិក ដែលនៅតែប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជាតិស្លាវីរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ថ្វីបើចក្រភពនេះបានដួលរលំនៅឆ្នាំ ១៤៥៣ ក៏ដោយ មរតករបស់វានៅតែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្នុងពិភពលោកបច្ចុប្បន្ន។ តាម Wikipedia ព្រះវិហារហាហ្គៀសូភីយ៉ា ដែលធ្លាប់ជាព្រះវិហារគ្រិស្តសាសនា បន្ទាប់មកជាវិហារអ៊ីស្លាម ហើយក្រោយមកជាសារមន្ទីរ ត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាវិហារអ៊ីស្លាមឡើងវិញដោយរដ្ឋាភិបាលតួកគីក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ដែលបានបង្កឲ្យមានការជជែកដេញដោលអន្តរជាតិអំពីអធិបតេយ្យភាពវប្បធម៌ និងសាសនា។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពស្មុគស្មាញនៃកេរ្តិ៍ដំណែលប៊ីហ្សង់ទីនដែលនៅតែមានជម្លោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។

លើសពីនេះ គោលគំនិតនៃ "រ៉ូមទីបី" (Third Rome) បានដើរតួក្នុងមនោគមនវិទ្យានយោបាយរបស់រុស្ស៊ី ដែលអះអាងថាជាអ្នកស្នងមរតកនៃចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃខន់ស្តង់ទីណូប។ សារព័ត៌មានអន្តរជាតិបានរាយការណ៍ថា រុស្ស៊ីបានប្រើប្រាស់មរតកនេះដើម្បីពង្រឹងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅអឺរ៉ុបខាងកើត និងយុត្តិកម្មគោលនយោបាយការបរទេស។ ដូច្នេះ ការសិក្សាអំពីចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន អាចជួយឲ្យអ្នកអានយល់កាន់តែច្បាស់អំពីបញ្ហាសកលបច្ចុប្បន្ន រួមទាំងអត្តសញ្ញាណជាតិ និងជម្លោះសាសនា។