មហារីក
ទិដ្ឋភាពទូទៅ
ប្រភព: Wikipedia
តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ជំងឺមហារីកគឺជាក្រុមជំងឺដែលបណ្ដាលមកពីការលូតលាស់របស់កោសិកាដោយមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន ដែលជាទូទៅនាំឲ្យកើតដុំសាច់សាហាវ ហើយមានសក្ដានុពលឈ្លានពានទៅផ្នែកផ្សេងទៀតនៃរាងកាយ ដែលគេស្គាល់ថាជាការរាលដាល (metastasis) ។ ដុំសាច់សាហាវនេះខុសប្លែកពីដុំសាច់ស្លូត (benign tumors) ដែលមិនរីករាលទេ។ វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា មានជំងឺមហារីកជាង ១០០ ប្រភេទដែលអាចកើតឡើងលើមនុស្ស ដោយសារការបំប្លែងហ្សែន (mutations) ជាបន្តបន្ទាប់ ដែលធ្វើឲ្យឥរិយាបថរបស់កោសិកាប្រែប្រួលបន្ដិចម្ដងៗ។ តាមរូបភាពពីវិគីភីឌា មហារីកភាគច្រើនមានលក្ខណៈជាអាដេណូកាស៊ីណូម៉ា (adenocarcinoma) ឬមហារីកកោសិកាស្គ្រីម (squamous cell carcinoma) ដូចបានបង្ហាញក្នុងរូបថតការស្រាវជ្រាវជីវវិទ្យា (histopathology)។ ជំងឺមហារីកអាចកើតលើសរីរាង្គស្ទើរតែគ្រប់ប្រភេទ រួមមានមហារីកសុដន់ មហារីកពោះវៀនធំ មហារីកសួត និងមហារីកស្បែកដូចបានឃើញក្នុងរូបភាពផ្សេងៗពីវិគីភីឌា។
ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន
ប្រភព: Wikipedia
យោងតាមទិន្នន័យពីវិគីភីឌា ចំណែកដ៏ធំមួយនៃការស្លាប់ដោយជំងឺមហារីកនៅទូទាំងពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ បានបណ្ដាលមកពីការជក់បារី។ កត្តាហានិភ័យផ្សេងទៀតដូចជា របបអាហារមិនមានតុល្យភាព ការប្រើប្រាស់គ្រឿងស្រវឹង កង្វះសកម្មភាពរាងកាយ និងកត្តាបរិស្ថានក៏បានរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ដែរ ដូចដែលបានបង្ហាញក្នុងតារាងស្ដីពីការស្លាប់សកលដោយមហារីកតាមភេទ និងសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចសង្គម (SDI) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ របស់វិគីភីឌា។ ប្រទេសដែលមានចំណូលទាបនិងមធ្យមទទួលរងបន្ទុកជំងឺមហារីកខ្លាំងជាងគេ ដោយសារកង្វះលទ្ធភាពទទួលបានការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យទាន់ពេលវេលានិងការព្យាបាលទំនើប។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រភព: Wikipedia
តាមវិគីភីឌា ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រមួយគឺជារូបចម្លាក់ពីឆ្នាំ ១៦៨៩ ដែលបង្ហាញស្ត្រីជនជាតិហុល្លង់ម្នាក់ក្រោយពេលបានវះកាត់ដុំសាច់ចេញពីកញ្ចឹងក។ ភស្តុតាងនេះបញ្ជាក់ថាមនុស្សបានស្គាល់និងព្យាយាមព្យាបាលជំងឺមហារីកតាំងពីយ៉ាងហោចណាស់សតវត្សរ៍ទី ១៧ មកម្ល៉េះ។ ការយល់ដឹងពីជំងឺនេះបានវិវត្តបន្តិចម្តងៗ ពីការពិពណ៌នាដុំសាច់ រហូតដល់ការសិក្សាលម្អិតអំពីកោសិកានៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ និងការរកឃើញពីមូលហេតុហ្សែននៅសតវត្សរ៍ទី ២០។ បច្ចុប្បន្ន ការស្រាវជ្រាវបានឈានដល់កម្រិតម៉ូលេគុល ដោយបង្ហាញថាមហារីកគឺជាលទ្ធផលនៃការបំប្លែងហ្សែនច្រើនដង ដូចអ្វីដែលបានពិពណ៌នាក្នុងរូបភាពពីវិទ្យាស្ថានសុខភាពជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក (NIH) ដែលដកស្រង់ដោយវិគីភីឌា។
សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌
ប្រភព: Wikipedia
ការថែទាំនិងការព្យាបាលជំងឺមហារីកតម្រូវឲ្យមានធនធានយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ដូចដែលអាចឃើញតាមរយៈមន្ទីរពេទ្យឯកទេសមហារីក ដូចរូបភាពវិគីភីឌាបង្ហាញពី មន្ទីរពេទ្យមហារីកសាកលវិទ្យាល័យហ្វ្លូរីដា។ វិគីភីឌាបានលើកឡើងពីបន្ទុកសេដ្ឋកិច្ចដែលជំងឺមហារីកបង្កឡើង ទាំងថ្លៃព្យាបាលផ្ទាល់ និងការបាត់បង់ផលិតភាពការងារ។ នៅក្នុងសង្គមជាច្រើន រួមទាំងនៅកម្ពុជា ជំងឺមហារីកត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាជំងឺគួរឲ្យភ័យខ្លាច និងមានការយល់ច្រឡំជាច្រើន ដែលជារឿយៗរារាំងអ្នកជំងឺពីការស្វែងរកការព្យាបាលទាន់ពេលវេលា។ ទោះបីយ៉ាងណា កម្មវិធីអប់រំសុខភាពសាធារណៈកំពុងជួយកាត់បន្ថយការមាក់ងាយ និងលើកទឹកចិត្តឲ្យមានការពិនិត្យរកមហារីកនៅដំណាក់កាលដំបូង។
ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន
ប្រភព: Wikipedia
យោងតាមទិន្នន័យថ្មីៗពីវិគីភីឌា ការស្រាវជ្រាវសម័យថ្មីបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ជំងឺមហារីកកើតឡើងពីការបំប្លែងហ្សែនដែលមិនមែនកើតឡើងតែមួយលើកទេ ប៉ុន្តែវាជាដំណាក់កាលច្រើន ដែលកែប្រែឥរិយាបថកោសិកាមួយជំហានម្ដងៗ (ដូចរូបភាព)។ ការយល់ដឹងនេះបានជំរុញឲ្យមានការអភិវឌ្ឍវិធីព្យាបាលថ្មីៗ ដូចជា ការព្យាបាលដោយកំណត់គោលដៅម៉ូលេគុល និងការព្យាបាលដោយប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធការពាររាងកាយ (immunotherapy) ដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់និងផលប៉ះពាល់តិចតួចជាងវិធីបុរាណ។ ជាងនេះទៅទៀត វិគីភីឌាក៏បានបង្ហាញពីចំនួន DALYs (Disability-Adjusted Life Years) ដែលបណ្ដាលមកពីកត្តាប្រឈមទាំង ១១ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើតម្រូវការបន្ទាន់ក្នុងការបង្ការជំងឺតាមរយៈការផ្លាស់ប្ដូរឥរិយាបថនិងការគ្រប់គ្រងកត្តាបរិស្ថាន។ ចំពោះប្រជាជនកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីកត្តាហានិភ័យ និងការចូលរួមក្នុងកម្មវិធីត្រួតពិនិត្យសុខភាពជាប្រចាំ គឺជាវិធានការសំខាន់បំផុតក្នុងការកាត់បន្ថយអត្រាស្លាប់ដោយសារជំងឺនេះ ដែលកំពុងតែកើនឡើងនៅក្នុងតំបន់។
អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ
គីលី មីណុក បង្ហើបពីជំងឺមហារីកលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ២០២១
តាមភាពយន្តឯកសារថ្មី តារាចម្រៀងអូស្ត្រាលី លោកស្រី គីលី មីណុក បានរៀបរាប់ពីការប្រយុទ្ធជាសម្ងាត់ជាមួយជំងឺមហារីកជាលើកទីពីរ បន្ទាប់ពីទទួលបានជោគជ័យក្នុងការព្យាបាលកាលពីឆ្នាំ២០០៥។