កាបូនឌីអុកស៊ីត

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

កាបូនឌីអុកស៊ីត គឺជាសមាសធាតុគីមីដែលមានរូបមន្ត CO2 ។ យោងតាមវិគីភីឌា ម៉ូលេគុលនីមួយៗរបស់វាផ្សំឡើងដោយអាតូមកាបូនមួយ ភ្ជាប់ជាមួយអាតូមអុកស៊ីសែនពីរតាមរយៈចំណងសហបន្សំទ្វេ ។ នៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ កាបូនឌីអុកស៊ីតស្ថិតក្នុងស្ថានភាពឧស្ម័ន ហើយនៅកំហាប់ធម្មតា វាគ្មានក្លិនទេ ។ ក្នុងនាមជាប្រភពកាបូនសំខាន់ក្នុងវដ្តកាបូន កាបូនឌីអុកស៊ីតក្នុងបរិយាកាសគឺជាប្រភពកាបូនចម្បងសម្រាប់ជីវិតនៅលើផែនដី ។ តាមវិគីភីឌា កាបូនឌីអុកស៊ីតអនុញ្ញាតឱ្យពន្លឺដែលអាចមើលឃើញឆ្លងកាត់បាន ប៉ុន្តែវាស្រូបវិទ្យុសកម្មអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ ដោយដើរតួជាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដ៏សំខាន់មួយ ។ កាបូនឌីអុកស៊ីតក៏រលាយក្នុងទឹក ហើយអាចរកឃើញក្នុងទឹកក្រោមដី បឹង កំរាលទឹកកកប៉ូល និងទឹកសមុទ្រផងដែរ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ពីទស្សនៈភូមិសាស្ត្រ កាបូនឌីអុកស៊ីតជាឧស្ម័នដានមួយដែលមានវត្តមាននៅក្នុងបរិយាកាសផែនដី ដោយមានកំហាប់ប្រមាណ ០,០៤% (៤២១ ppm) គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ តាមការកត់ត្រារបស់វិគីភីឌា ។ វាដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវដ្តកាបូន ដោយមានលំនឹងនៃលំហូរចេញចូលរវាងបរិយាកាស មហាសមុទ្រ និងប្រព័ន្ធជីវសាស្ត្រដី ។ សម្រាប់មនុស្ស កាបូនឌីអុកស៊ីតមានសារៈសំខាន់ដែលមិនអាចខ្វះបានក្នុងការធ្វើរស្មីសំយោគរបស់រុក្ខជាតិ ដែលជាមូលដ្ឋាននៃផលិតកម្មអាហារ និងអុកស៊ីសែនដែលយើងដកដង្ហើម ។ ទោះជាយ៉ាងណា កំហាប់ខ្ពស់នៃ CO2 ក្នុងកន្លែងបិទជិតអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ហើយកំហាប់កើនឡើងក្នុងបរិយាកាសក៏ជាកត្តាចម្បងនៃការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុដែរ ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការរកឃើញកាបូនឌីអុកស៊ីតមានភាពយូរលង់ណាស់មកហើយ ។ តាមវិគីភីឌា អ្នកគីមីជនជាតិហ្វ្លេមីស ឈ្មោះ ចាន បាបទីស្ត វ៉ាន់ ហេលម៉ុន (Jan Baptist van Helmont) ប្រហែលឆ្នាំ ១៦៤០ បានសង្កេតឃើញថា ការដុតធ្យូងក្នុងភាជន៍បិទជិតផ្តល់នូវផេះមានទម្ងន់តិចជាងធ្យូងដើម ហើយឧស្ម័នដែលបានបញ្ចេញគឺធ្ងន់ជាងខ្យល់ និងអាចពន្លត់ភ្លើងបាន ។ នេះជាការពិពណ៌នាអំពីកាបូនឌីអុកស៊ីតជាសារធាតុដាច់ដោយឡែកដំបូងគេ ។ ក្រោយមក នៅឆ្នាំ ១៧៥៦ ចូសែហ្វ ប្លែក (Joseph Black) បានបញ្ជាក់ថា 'ខ្យល់ថេរ' (fixed air) ដូចដែលគាត់ហៅ មានវត្តមានក្នុងបរិយាកាស ។ នៅឆ្នាំ ១៧៧២ ចូសែហ្វ ព្រីស្តលី (Joseph Priestley) បានបោះពុម្ភក្រដាសស្តីពីការបង្កើតទឹកកាបូន (carbonated water) ។ ក្នុងសតវត្សក្រោយមក តួនាទីរបស់ CO2 ក្នុងការធ្វើរស្មីសំយោគត្រូវបានស្វែងយល់ ។

ឧទាហរណ៏មួយនៃសារៈសំខាន់របស់ CO2 ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើប គឺបេសកកម្មអវកាសអាប៉ូឡូ ១៣ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ ។ នៅពេលអុកស៊ីហ្សែននៅក្នុងម៉ូឌុលបញ្ជាត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ អវកាសយានិកបានប្រើម៉ូឌុលចុះចតតាមច័ន្ទជាទូកសង្គ្រោះ ។ តាមវិគីភីឌា កម្រិតកាបូនឌីអុកស៊ីតខ្ពស់ក្នុងម៉ូឌុលនោះបានគម្រាមកំហែងជីវិតពួកគេ ដោយពួកគេត្រូវកែសម្រួលប្រអប់ស្រូបយក CO2 ពីម៉ូឌុលបញ្ជាទៅប្រើក្នុងម៉ូឌុលចុះចត ដើម្បីរក្សាជីវិត ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

កាបូនឌីអុកស៊ីតមានការប្រើប្រាស់ពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ ។ ដោយយោងតាមវិគីភីឌា ការប្រើប្រាស់ធំជាងគេគឺការផលិតអ៊ុយរ៉េ (urea) សម្រាប់ជី និងការទាញយកប្រេងពីក្នុងដី ។ ឧស្ម័ន CO2 ក៏ត្រូវបានប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងឧស្សាហកម្មភេសជ្ជៈដើម្បីបង្កើតពពុះក្នុងភេសជ្ជៈដូចជាសូដា និងស្រាបៀរជាដើម ។ 'ទឹកកកស្ងួត' (dry ice) ដែលជាទម្រង់រឹងនៃ CO2 ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការរក្សាអាហារឱ្យត្រជាក់ ការដឹកជញ្ជូនវ៉ាក់សាំង និងការបង្កើតអ័ព្ទក្នុងការសម្តែង ។ នៅក្នុងសុវត្ថិភាព ឧបករណ៍ពន្លត់អគ្គីភ័យ CO2 មានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់ភ្លើងឆេះពីចរន្តអគ្គិសនី និងវត្ថុរាវងាយឆេះ ។ ក្រៅពីនេះ ឡាស៊ែរ CO2 ត្រូវបានប្រើក្នុងឧស្សាហកម្មសម្រាប់កាត់ និងភ្ជាប់សម្ភារៈ ហើយកាបូនឌីអុកស៊ីតក៏មាននាទីក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រដូចជាការប្រើជាភ្នាក់ងារពង្រីកក្នុងការវះកាត់ពោះជាដើម ។ តាមតារាងរបស់ទីភ្នាក់ងារថាមពលអន្តរជាតិ (IEA) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ ដែលវិគីភីឌាបានយកមកបង្ហាញ ការប្រើប្រាស់ CO2 ក្នុងការផលិតជីអ៊ុយរ៉េ និងការទាញយកប្រេងមានចំណែកធំជាងគេ ខណៈភេសជ្ជៈ អាហារ និងការប្រើប្រាស់ផ្សេងទៀតមានចំណែកតូចជាង ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបច្ចុប្បន្នភាព កាបូនឌីអុកស៊ីតស្ថិតនៅចំណុចកណ្តាលនៃការពិភាក្សាអំពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ។ ចាប់តាំងពីបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម កំហាប់ CO2 ក្នុងបរិយាកាសបានកើនឡើងពីប្រមាណ ២៨០ ppm ដល់ជាង ៤២០ ppm នាពេលថ្មីៗនេះ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ។ ការកើនឡើងនេះបណ្តាលមកពីការដុតឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការប្រែប្រួលការប្រើប្រាស់ដីផ្សេងៗ ។ CO2 ជាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលជំរុញឱ្យមានកំដៅផែនដីដោយការស្រូបយកវិទ្យុសកម្មអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ ហើយនាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុ ដូចជាការកើនកម្តៅទ្វីប ការរលាយផ្ទាំងទឹកកក និងព្រឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុធ្ងន់ធ្ងរ ។

មួយវិញទៀត កាបូនឌីអុកស៊ីតរលាយក្នុងមហាសមុទ្របង្កើតជាអាស៊ីតកាបូនិច (carbonic acid) ដែលបណ្តាលឱ្យមហាសមុទ្រមានជាតិអាស៊ីតកាន់តែខ្លាំង និងប៉ះពាល់ដល់ជីវិតសមុទ្រ ជាពិសេសសត្វមានសំបកកាល់ស្យូម ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាព ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអន្តរជាតិដូចជា កតិកាសញ្ញាប៉ារីស (Paris Agreement) និងវេទិកាអាកាសធាតុ COP មានគោលដៅកាត់បន្ថយការបញ្ចេញ CO2 ដើម្បីបញ្ជៀសផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរបំផុត ។ នាពេលថ្មីៗនេះ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយបានរាយការណ៍ថាកម្ពុជាក៏កំពុងទទួលរងផលប៉ះពាល់ពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដូចជាការកើនកម្តៅ និងគ្រោះទឹកជំនន់ ដែលទាក់ទងនឹងការកើនឧស្ម័ន CO2 នេះ ។