ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមរយៈការរៀបរាប់របស់ Wikipedia ទីផ្សារកាបូន (ឬ ការជួញដូរការបំភាយកាបូន, ETS, កំណត់និងជួញដូរ) គឺជាយន្តការទីផ្សារមួយដែលរចនាឡើងដើម្បីកាត់បន្ថយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ជាពិសេស CO2 ដោយបង្កើតទីផ្សារសម្រាប់ប័ណ្ណអនុញ្ញាតការបំភាយដែលមានកំណត់។ វាជាឧបករណ៍មួយនៃការកំណត់តម្លៃកាបូន ដែលជួយឱ្យតម្លៃនៃការបំពុលត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុងការសម្រេចចិត្តសេដ្ឋកិច្ច ហើយជំរុញឱ្យការកាត់បន្ថយការបំភាយកើតឡើងនៅកន្លែងដែលមានតម្លៃទាបបំផុត។ យន្តការនេះអាចជាទីផ្សារបង្ខំ (compliance market) ដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលក្រោមច្បាប់ ឬជាទីផ្សារស្ម័គ្រចិត្ត (voluntary market) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមហ៊ុន និងបុគ្គលទិញប័ណ្ណទូទាត់ដោយស្ម័គ្រចិត្ត។ ប្រទេសជាច្រើនប្រើទីផ្សារកាបូនដើម្បីបំពេញការសន្យាក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស។ បច្ចុប្បន្ននេះ ទីផ្សារ ETS សំខាន់ៗដំណើរការនៅសហភាពអឺរ៉ុប ចិន កូរ៉េខាងត្បូង និងតំបន់ផ្សេងទៀត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទីផ្សារកាបូនរីករាលដាលទូទាំងពិភពលោក ដោយផ្តោតសំខាន់លើតំបន់ឧស្សាហកម្ម។ គម្រោង ETS របស់សហភាពអឺរ៉ុប (EU ETS) ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ២០០៥ ត្រូវបាន Wikipedia ចាត់ទុកថាជាទីផ្សារកាបូនធំជាងគេ និងចំណាស់ជាងគេ។ វាគ្របដណ្តប់ប្រមាណ ៤០% នៃការបំភាយឧស្ម័នសរុបរបស់សហភាពអឺរ៉ុប ដោយរួមបញ្ចូលរោងចក្រថាមពល រោងចក្រឧស្សាហកម្ម និងអាកាសចរណ៍។ លោកចិនបានដាក់ឱ្យដំណើរការ ETS ថ្នាក់ជាតិនៅឆ្នាំ ២០២១ ដែលបច្ចុប្បន្នគ្របដណ្តប់វិស័យថាមពល និងជាទីផ្សារដែលគ្របដណ្តប់បរិមាណឧស្ម័នបំភាយធំជាងគេ។ ប្រទេសដទៃទៀតដូចជាកូរ៉េខាងត្បូង (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៥) ញូវហ្សេឡិន កាណាដា និងរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ានៅសហរដ្ឋអាមេរិក ក៏មានប្រព័ន្ធ ETS ផ្ទាល់ខ្លួនដែរ។ ក្រៅពីនេះ ទីផ្សារស្ម័គ្រចិត្តកាបូនអន្តរជាតិអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកលេងគ្រប់ទីកន្លែងចូលរួម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ឫសគល់នៃទីផ្សារកាបូនបានចាប់ផ្តើមជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងក្យូតូ (Kyoto Protocol) ឆ្នាំ ១៩៩៧ ដែលបានបង្កើតយន្តការជួញដូរការបំភាយអន្តរជាតិ និងយន្តការអភិវឌ្ឍន៍ស្អាត (CDM) តាមការកត់ត្រារបស់ Wikipedia។ យន្តការ CDM អនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសឧស្សាហកម្មវិនិយោគលើគម្រោងកាត់បន្ថយការបំភាយនៅប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។

ទីផ្សារ ETS ថ្នាក់ជាតិដំបូង គឺ EU ETS ដែលបានដាក់ឱ្យដំណើរការសាកល្បងក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ (ដំណាក់កាលទី ១)។ ក្នុងដំណាក់កាលដំបូងនេះ ប័ណ្ណអនុញ្ញាតត្រូវបានចែកដោយឥតគិតថ្លៃច្រើនពេក ដែលនាំឱ្យតម្លៃ CO2 ធ្លាក់ចុះជិតសូន្យ។ ដំណាក់កាលបន្តបន្ទាប់ (ទី ២ ដល់ ទី ៤) បានរឹតបន្តឹងពិដាន និងដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ការដេញថ្លៃ ធ្វើឱ្យទីផ្សារមានប្រសិទ្ធភាពជាងមុន និងជំរុញតម្លៃឡើង (សូមមើលរូបភាពនៅផ្នែកបន្ទាប់)។

កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ២០១៥ បានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌថ្មីសម្រាប់ទីផ្សារកាបូនតាមរយៈមាត្រា ៦ (Article 6) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសនានាសហការគ្នាក្នុងការកាត់បន្ថយការបំភាយ។ ច្បាប់អនុវត្តសម្រាប់មាត្រានេះត្រូវបានអនុម័តនៅ COP26 (ឆ្នាំ ២០២១)។ ទន្ទឹមនឹងការវិវឌ្ឍទាំងនេះ ក្រុមអ្នកសង្គមស៊ីវិលបានសម្តែងក្តីព្រួយបារម្ភ ដូចជាការតវ៉ានៅឈីកាហ្គោក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ដែលរិះគន់គោលការណ៍ Cap'n'Trade ថាអាចមិនយុត្តិធម៌ចំពោះសហគមន៍ក្រីក្រ។ រូបភាពខាងលើបង្ហាញពីព្រឹត្តិការណ៍នោះ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមការពន្យល់របស់ Wikipedia គោលការណ៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់ទីផ្សារកាបូនគឺ "កំណត់និងជួញដូរ" (cap and trade)។ រដ្ឋាភិបាលកំណត់ចំនួនប័ណ្ណអនុញ្ញាតសរុប (ពិដាន) ហើយចែកឬដេញថ្លៃប័ណ្ណទាំងនោះដល់ក្រុមហ៊ុន។ ក្រុមហ៊ុនដែលអាចកាត់បន្ថយការបំភាយដោយចំណាយទាបជាងតម្លៃប័ណ្ណ មានកម្លាំងចិត្តធ្វើដូច្នេះ ហើយលក់ប័ណ្ណលើសតម្លៃ។ ផ្ទុយទៅវិញ ក្រុមហ៊ុនដែលកាត់បន្ថយថ្លៃពេកនឹងទិញប័ណ្ណ។ យន្តការនេះធ្វើឱ្យការបំភាយត្រូវបានកាត់បន្ថយនៅកន្លែងដែលមានតម្លៃទាបបំផុត។ រូបភាពខាងលើបង្ហាញពីការកើនឡើងនៃតម្លៃ CO2 នៅក្នុង EU ETS ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខ្វះខាតនៃប័ណ្ណ និងការរំពឹងទុកនៃបទបញ្ជាតឹងរ៉ឹង។ ប្រាក់ចំណូលពីការដេញថ្លៃអាចត្រូវបានយកទៅវិនិយោគលើបច្ចេកវិទ្យាបៃតង ឬជួយសម្រួលដល់សហគមន៍ដែលរងផលប៉ះពាល់។

ក្រៅពីប័ណ្ណអនុញ្ញាត យន្តការទូទាត់កាបូន (carbon offsets) ក៏ដើរតួនាទីសំខាន់។ ប័ណ្ណទូទាត់មួយតំណាងឱ្យការកាត់បន្ថយ ឬដកចេញ CO2 ចំនួន ១ តោន ពីគម្រោងដូចជាទួរប៊ីនខ្យល់ (ដូចក្នុងរូបភាពដំបូង) ការការពារព្រៃឈើ ឬការចាប់យកឧស្ម័នមេតាន។ ប័ណ្ណទាំងនេះអាចប្រើប្រាស់ដើម្បីបំពេញកាតព្វកិច្ច ឬជាផ្នែកនៃយុទ្ធសាស្ត្រសម្រេចគោលដៅសុទ្ធសូន្យ (net-zero)។

វប្បធម៌ និងសង្គមបានឆ្លើយតបចំពោះទីផ្សារកាបូនដោយមានទស្សនៈពីរផ្ទុយគ្នា។ អ្នកគាំទ្រយល់ថាវាជាដំណោះស្រាយដែលផ្អែកលើទីផ្សារ និងមានប្រសិទ្ធភាព ខណៈអ្នករិះគន់ចាត់ទុកថាវាជាការបង្វែងចេញពីការផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច និងអាចបង្កើនភាពអយុត្តិធម៌។ ការតវ៉ាដូចនៅឈីកាហ្គោគឺជាឧទាហរណ៍នៃកង្វល់ទាំងនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ន ទីផ្សារកាបូនកំពុងពង្រីក និងប្រឈមមុខនឹងការផ្លាស់ប្តូរសំខាន់ៗ។ សហភាពអឺរ៉ុបកំពុងអនុវត្តកញ្ចប់ "Fit for 55" ដែលរួមបញ្ចូលការពង្រីក ETS ទៅកាន់វិស័យថ្មីៗ និងការដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់យន្តការកែតម្រូវព្រំដែនកាបូន (CBAM) តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia។ យន្តការនេះនឹងកំណត់តម្លៃកាបូនលើទំនិញនាំចូលមួយចំនួន ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់បណ្តាប្រទេសនាំចេញទៅកាន់សហភាពអឺរ៉ុប រួមទាំងប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ានផងដែរ។ ប្រទេសនៅអាស៊ាន ដូចជាកម្ពុជា ក៏អាចទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីទីផ្សារកាបូនតាមរយៈគម្រោងអភិរក្សព្រៃឈើ និងថាមពលកកើតឡើងវិញ ដែលជាឱកាសសម្រាប់ការវិនិយោគបៃតង និងការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព។

ទន្ទឹមនឹងនេះ ការព្រួយបារម្ភអំពីគុណភាពប័ណ្ណទូទាត់ និងបញ្ហា "ការលាងបៃតង" (greenwashing) បានធ្វើឱ្យមានការអំពាវនាវឱ្យមានបទបញ្ជាតឹងរ៉ឹងជាងមុន។ អ្នកវិភាគជឿថា ទីផ្សារកាបូននឹងបន្តជាឧបករណ៍គន្លឹះក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជាសកលដើម្បីសម្រេចគោលដៅអព្យាក្រឹតកាបូនត្រឹមឆ្នាំ ២០៥០។