សមុទ្រការ៉ាប៊ីន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា សមុទ្រការ៉ាប៊ីនគឺជាសមុទ្រមួយនៅក្នុងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង ដែលស្ថិតនៅតំបន់ត្រូពិកនៃអឌ្ឍគោលខាងលិច។ វាស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក និងភាគនិរតីនៃសមុទ្រ Sargasso ។

សមុទ្រនេះមានផ្ទៃដីប្រហែល ២.៧៥៤.០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយមានជម្រៅជ្រៅបំផុតនៅតំបន់ Cayman Trough ប្រមាណ ៧.៦៨៦ ម៉ែត្រ។ តំបន់ភូមិសាស្ត្រនយោបាយជុំវិញសមុទ្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាតំបន់ការ៉ាប៊ីន ដោយរួមមានកោះជាច្រើននៃក្រុមកោះឥណ្ឌាខាងលិច និងតំបន់ឆ្នេរនៃទ្វីបអាមេរិកកណ្តាល និងខាងត្បូង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

សមុទ្រការ៉ាប៊ីនត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយក្រុមកោះសំខាន់ៗដូចជា ក្រុមកោះអង់ទីលធំ (គុយបា ហៃទី សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន ព័រតូរីកូ និងហ្សាម៉ាអ៊ីក) ក្រុមកោះអង់ទីលតូច (ពីកោះវឺជិនដល់ទ្រីនីដាដ និងតូបាហ្គោ) និងក្រុមកោះលូកាយ៉ាន (បាហាម៉ាស និងកោះតួក និងកៃកូស)។ ដីគោកជុំវិញរួមមានប្រទេសដូចជា វេណេស៊ុយអេឡា កូឡុំប៊ី ប៉ាណាម៉ា កូស្តារីកា នីការ៉ាហ្គ័រ ហុងឌូរ៉ាស បេលីហ្ស និងម៉ិកស៊ិក (ឧបទ្វីបយូកាតាន់)។

តាមភូមិសាស្ត្រតេទ្រីនិក សមុទ្រនេះស្ថិតនៅលើចានការ៉ាប៊ីន ដែលបណ្តាលឱ្យមានភ្នំភ្លើង និងរញ្ជួយដីជាញឹកញាប់នៅតំបន់កោះអង់ទីលតូច។ ចរន្តទឹកសមុទ្រសំខាន់ៗដូចជា North Equatorial Current និង Gulf Stream ហូរកាត់តំបន់នេះ ហើយជះឥទ្ធិពលដល់អាកាសធាតុ និងជីវចម្រុះ។ លើសពីនេះ ថ្មប៉ប្រះទឹក Belize Barrier Reef ដែលជាផ្នែកមួយនៃ Mesoamerican Barrier Reef គឺជាប្រព័ន្ធថ្មប៉ប្រះទឹកដ៏ធំមួយនៅលើពិភពលោក។

អាកាសធាតុត្រូពិកមានរដូវវស្សាពីខែឧសភាដល់ខែតុលា និងរដូវប្រាំងពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមេសា។ តំបន់នេះក៏ស្ថិតក្នុងច្រកព្យុះសង្ឃរា “Hurricane Alley” ផងដែរ។

ចំណែកផ្នែកប្រជាជនវិញ តំបន់ការ៉ាប៊ីនទាំងមូលមានប្រជាជនប្រមាណ ៤៤ លាននាក់។ ភាសាសំខាន់ៗរួមមាន អេស្ប៉ាញ (គុយបា ដូមីនីកែន) អង់គ្លេស (ហ្សាម៉ាអ៊ីក ទ្រីនីដាដ) បារាំង (ហៃទី) និងហូឡង់ (អារូបា) រួមជាមួយភាសាគ្រែក្រៀលជាច្រើន ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រវត្តិអាណានិគមរបស់តំបន់នេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

មុនពេលទំនាក់ទំនងជាមួយអឺរ៉ុប កោះនៅក្នុងសមុទ្រការ៉ាប៊ីនត្រូវបានរស់នៅដោយក្រុមជនជាតិដើមដូចជា តៃណូ (Taíno) អារ៉ាវ៉ាក (Arawak) និងការីប (Carib)។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅថ្ងៃទី ១២ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៤៩២ គ្រីស្តូហ្វឺ កូឡុំបឺស បានធ្វើដំណើរមកដល់កោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា (ដែលបច្ចុប្បន្នគឺហៃទី និងសាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន) ហើយបានប្រកាសកម្មសិទ្ធិឱ្យរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ។

ការមកដល់នេះបានបើកសម័យអាណានិគមអឺរ៉ុប ដោយមហាអំណាចដូចជា អេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស បារាំង និងហូឡង់ បានប្រជែងដណ្តើមទឹកដី និងបង្កើតចំការដំណាំស្ករ ថ្នាំជក់ និងកាហ្វេ។ ប្រព័ន្ធទាសភាពត្រូវបាននាំចូលពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ដើម្បីបម្រើការងារលើចំការទាំងនេះ ដែលបានផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងវប្បធម៌យ៉ាងខ្លាំង។ ក្រោយការលប់បំបាត់ទាសភាព កម្មករក៏ត្រូវបាននាំចូលពីឥណ្ឌា និងចិន ដែលបន្ថែមភាពចម្រុះវប្បធម៌ដល់តំបន់នេះទៀត។

សម័យចោរសមុទ្រក៏បានរីកចម្រើននៅសតវត្សទី ១៧ និង ១៨ ដោយមានមូលដ្ឋាននៅកោះដូចជា តូទូហ្គា និងព័ររ៉ូយ៉ាល់។ ចលនាឯករាជ្យបានចាប់ផ្តើមនៅចុងសតវត្សទី ១៨ ហើយហៃទីបានក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យដំបូងគេនៅឆ្នាំ ១៨០៤។ ប្រទេសជាច្រើនទៀតបានទទួលឯករាជ្យនៅសតវត្សទី ១៩ និង ២០ ខណៈទឹកដីខ្លះនៅតែស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បរទេសរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃតំបន់ការ៉ាប៊ីនពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើវិស័យទេសចរណ៍។ ឆ្នេរខ្សាច់ស ទឹកសមុទ្រថ្លា និងអាកាសធាតុក្តៅល្មមបានទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ មកពីអឺរ៉ុប និងអាមេរិក។ នាវាទេសចរណ៍ធំៗតែងធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់សមុទ្រនេះ ហើយកំពង់ផែជាច្រើនទទួលបានផលចំណេញពីវិស័យនេះ។

ក្រៅពីទេសចរណ៍ វិស័យសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន កសិកម្ម (ជាពិសេសស្ករ ចេក និងកាហ្វេ) ការនេសាទ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុដូចជាធនាគារក្រៅប្រទេស (offshore banking) ដែលកោះដូចជាបាហាម៉ាស និងកោះកៃម៉ានមានភាពលេចធ្លោ។

វប្បធម៌ការ៉ាប៊ីនគឺជាលទ្ធផលនៃការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងឥទ្ធិពលអាហ្វ្រិក អឺរ៉ុប ជនជាតិដើម និងអាស៊ី។ តន្ត្រីដូចជា reggae (ពីហ្សាម៉ាអ៊ីក) calypso (ពីទ្រីនីដាដ) និង salsa ទទួលបានការពេញនិយមទូទាំងពិភពលោក។ ម្ហូបអាហារប្រពៃណីដូចជាសាច់មាន់ jerk និងបាយសណ្តែកក៏ជាអត្តសញ្ញាណដ៏សំខាន់ផងដែរ។

ផ្នែកបរិស្ថាន សមុទ្រការ៉ាប៊ីនសម្បូរទៅដោយប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសមុទ្រសំខាន់ៗ។ យោងតាមវិគីភីឌា សមុទ្រនេះផ្ទុកផ្កាថ្មប្រមាណ ៩% នៃផ្កាថ្មសរុបរបស់ពិភពលោក ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាតំបន់សំខាន់សម្រាប់ការអភិរក្សសមុទ្រ។ Mesoamerican Barrier Reef គឺជាថ្មប៉ប្រះទឹកធំជាងគេទី ២ នៅលើពិភពលោក។ តំបន់នេះក៏ជាជម្រករបស់សត្វអណ្តើកសមុទ្រ ត្រីចម្រុះពណ៌ និងថនិកសត្វសមុទ្រជាច្រើនប្រភេទផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ សមុទ្រការ៉ាប៊ីនកំពុងប្រឈមមុខនឹងផលប៉ះពាល់ពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ យោងតាមវិគីភីឌា ការកើនឡើងកម្តៅទឹកសមុទ្របានធ្វើឱ្យព្យុះសង្ឃរាមានកម្លាំងកាន់តែខ្លាំង ដូចជាព្យុះ Katrina ក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ដែលបានបង្កការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ បាតុភូតផ្កាថ្មប្រែពណ៌ (coral bleaching) ដោយសារទឹកក្តៅពេក កំពុងគំរាមកំហែងប្រព័ន្ធថ្មប៉ប្រះទឹក ដែលជាប្រភពចំណូលទេសចរណ៍ និងជលផលដ៏សំខាន់។ ដើម្បីឆ្លើយតប តំបន់អភិរក្សដូចជា Sian Ka'an Biosphere Reserve នៅម៉ិកស៊ិក និង Belize Barrier Reef Reserve System (ជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់យូណេស្កូ) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីការពារជីវៈចម្រុះ។

ទន្ទឹមនឹងនេះ បញ្ហាភូមិសាស្ត្រនយោបាយដូចជាចំណាកស្រុកខុសច្បាប់ (ជនភៀសខ្លួនគុយបា និងហៃទី) និងការជួញដូរគ្រឿងញៀនឆ្លងកាត់សមុទ្រ នៅតែជាក្តីបារម្ភសម្រាប់ប្រទេសនានាក្នុងតំបន់។ ការស្តារឡើងវិញនូវសេដ្ឋកិច្ចក្រោយវិបត្តិសកល ក៏ដូចជាការពង្រឹងភាពធន់នឹងគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ កំពុងស្ថិតក្នុងរបៀបវារៈរបស់រដ្ឋាភិបាល និងអង្គការក្នុងតំបន់ដូចជា CARICOM ជាដើម។