ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមអត្ថបទវិគីភីឌា ការធ្វើផែនទី (Cartography) គឺជាការសិក្សា និងការអនុវត្តក្នុងការបង្កើត និងប្រើប្រាស់ផែនទី។ វារួមបញ្ចូលវិទ្យាសាស្ត្រ សោភ័ណភាព និងបច្ចេកទេស ដោយផ្អែកលើគំនិតថា ការពិតអាចត្រូវបានគំរូជាទម្រង់ដែលទំនាក់ទំនងព័ត៌មានអំពីលំហអាកាស ឬទីតាំង។ ផែនទីជួយឱ្យមនុស្សយល់អំពីពិភពលោក ចាប់ពីតំបន់តូចមួយរហូតដល់ផ្ទៃផែនដីទាំងមូល។

ការធ្វើផែនទីមានសារៈសំខាន់តាំងពីបុរាណកាលមក ដោយប្រជាជនគ្រប់សម័យបានប្រើផែនទីសម្រាប់ការធ្វើដំណើរ ការគ្រប់គ្រងទឹកដី និងការកត់ត្រាព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ផែនទីបុរាណដូចជាផ្ទាំងចម្លាក់ថ្ម Bedolina នៅតំបន់ Valcamonica ប្រទេសអ៊ីតាលី បង្ហាញថាមនុស្សសម័យបុរេប្រវត្តិបានយល់ដឹងអំពីលំហ និងទីតាំងភូមិសាស្ត្រជាយូរមកហើយ។ ផ្ទាំងថ្មនេះមានអាយុកាលរវាងសតវត្សទី៦ និងទី៤ មុនគ្រិស្តសករាជ ហើយបង្ហាញទម្រង់ដី ផ្លូវទឹក និងទីតាំងនានា ដែលជាការសម្គាល់ភូមិសាស្ត្រពិត។

ផែនទីក៏ឆ្លុះបញ្ចាំងពីទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្សជាមួយបរិស្ថាន និងសហគមន៍ ពីព្រោះវាបង្ហាញកន្លែងរស់នៅ ផ្លូវធ្វើដំណើរ និងព្រំដែនដីធ្លី។ អ្នកធ្វើផែនទី (cartographers) ត្រូវប្រមូលទិន្នន័យអំពីភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន ហើយបំប្លែងទៅជារូបភាពដែលងាយយល់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិនៃការធ្វើផែនទីមានតាំងពីសម័យបុរាណ ដោយផ្ទាំងថ្មចម្លាក់បង្ហាញប្លង់ភូមិសាស្ត្រនៅសហស្សវត្សរ៍ទី៤ មុនគ្រិស្តសករាជ ដូចជាផ្ទាំង Paspardo នៅប្រទេសអ៊ីតាលី។ ក្រោយមក អ្នកប្រាជ្ញក្រិក Ptolemy បានចងក្រងសៀវភៅភូមិសាស្ត្រ "Geography" ដែលមានកូអរដោនេ និងបណ្តាញខ្សែពិត (graticule) សម្រាប់គូសផែនទី។ សាត្រាស្លឹករឹត Byzantine នៅសតវត្សទី១៤ បានបង្ហាញការប្រើលេខក្រិកសម្រាប់បណ្តាញនេះ។

នៅយុគកណ្តាល អ្នកភូមិសាស្ត្រអារ៉ាប់ Muhammad al-Idrisi បានគូរផែនទី Tabula Rogeriana នៅឆ្នាំ១១៥៤ សម្រាប់ស្តេច Roger II នៃស៊ីស៊ីលី ដែលមានទិសខាងត្បូងដាក់នៅខាងលើ ខុសពីទម្លាប់បច្ចុប្បន្ន។ ផែនទីពិភពលោកបែប T-O របស់ Isidore ក៏ជាគំរូមួយដែលបង្ហាញការមើលពិភពលោកតាមបែបសាសនា និងវប្បធម៌។

នៅសម័យ Renaissance និងយុគស្វែងរកទឹកដី ការធ្វើផែនទីបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារការរុករកតាមសមុទ្រ។ ផែនទីរបស់ Fernão Vaz Dourado ក្នុងឆ្នាំ១៥៧១ បង្ហាញតារាងដែនសមុទ្រមុន Mercator។ ក្រោយមក Gerardus Mercator បានបង្កើតការគូសផែនទីបែបបញ្ចាំង (projection) ដែលជួយដល់ការធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រ ប៉ុន្តែបណ្តាលឱ្យមានការពង្រីកទំហំតំបន់នៅរយៈទទឹងខ្ពស់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការធ្វើផែនទីមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ ក្នុងយុគស្វែងរកទឹកដី ផែនទីបានក្លាយជាឧបករណ៍សម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម ការធ្វើអាណានិគម និងការគ្រប់គ្រងផ្លូវសមុទ្រ។ អ្នកធ្វើផែនទីដូចជា Abraham Ortelius បានបោះពុម្ពសៀវភៅផែនទីសម័យថ្មី ដែលមានតម្លៃសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ខ្ពស់។ ផែនទីពិភពលោកពីរអឌ្ឍគោលរបស់ Hendrik Hondius នៅឆ្នាំ១៦៣០ ក៏បង្ហាញពីតម្រូវការផែនទីសម្រាប់ទីផ្សារអឺរ៉ុប។

ក្នុងន័យវប្បធម៌ ផែនទីមិនមែនគ្រាន់តែជាឧបករណ៍វិទ្យាសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាស្នាដៃសិល្បៈ និងនិមិត្តសញ្ញានៃអំណាចផងដែរ។ ឧទាហរណ៍ ផែនទី "Europa regina" របស់ Sebastian Münster ក្នុងសៀវភៅ Cosmographia ឆ្នាំ១៥៧០ បានពណ៌នាទ្វីបអឺរ៉ុបជារូបព្រះមហាក្សត្រិយានី ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងទស្សនៈនយោបាយ និងវប្បធម៌នៅសម័យនោះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា បច្ចុប្បន្នការធ្វើផែនទីបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងដោយសារបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល។ ប្រព័ន្ធ GPS ឧបករណ៍វាស់ឡាស៊ែរ និងផ្កាយរណប អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកអង្កេតអាចគូសផែនទីដោយផ្ទាល់នៅទីវាល ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពស្តីពីការគូសផែនទីរចនាសម្ព័ន្ធព្រៃឈើ។ ប្រព័ន្ធព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រ (GIS) បានភ្ជាប់ការធ្វើផែនទីជាមួយការវិភាគទិន្នន័យតាមកុំព្យូទ័រ រាប់ចាប់ពី Web GIS រហូតដល់ Mobile GIS។

សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា បច្ចេកវិទ្យាផែនទីត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការគ្រប់គ្រងដីធ្លី កសិកម្ម ការតាមដានព្រៃឈើ និងការអភិវឌ្ឍទីក្រុង។ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុក៏ធ្វើឱ្យតម្រូវការផែនទីតាមដានទឹកជំនន់ និងការប្រើប្រាស់ដីកើនឡើង។ ផែនទីឌីជីថលនៅលើទូរស័ព្ទបានក្លាយជាឧបករណ៍ប្រចាំថ្ងៃសម្រាប់ការរុករកទីកន្លែង។