ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា សមុទ្រកាសព្យែនគឺជាផ្ទៃទឹកក្នុងដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក ដែលគេជារឿយៗហៅថាជាបឹងមិនមែនភូគព្ភសាស្ត្រធំជាងគេ ឬក៏ជាសមុទ្រពេញសិទ្ធិ។ វាជាអាងទឹកបិទ (endorheic basin) ដែលមានន័យថាទឹកទាំងឡាយហូរចូលតែមិនហូរចេញទៅកាន់មហាសមុទ្រណាឡើយ។ សមុទ្រនេះស្ថិតនៅត្រង់ចំណុចប្រសព្វរវាងទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ី គឺនៅខាងកើតជួរភ្នំកូកាស៊ូស ខាងលិចវាលស្មៅធំនៃអាស៊ីកណ្ដាល ខាងត្បូងវាលទំនាបមានជីជាតិនៃភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី និងខាងជើងខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា វាមានផ្ទៃក្រឡាប្រមាណ ៣៧១ ០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ទំហំប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រទេសជប៉ុន) និងឡិកមាឌ ៧៨ ២០០ គីឡូម៉ែត្រគូប ដែលធ្វើឱ្យវាជាបណ្តុំទឹកដ៏ធំមហិមា។ កម្រិតជាតិប្រៃមានត្រឹម ១,២ ភាគរយ ឬប្រហែលមួយភាគបីនៃកម្រិតប្រៃមធ្យមនៃទឹកសមុទ្រធម្មតា ដែលធ្វើឱ្យទឹកនៅទីនេះប្រៃតិចជាងមហាសមុទ្រធំៗ។ ឈ្មោះដើម «កាសព្យែន» បានមកពីជនជាតិអ៊ីរ៉ង់បុរាណមួយក្រុម ដែលហៅថាកាសពី (Caspi) ដែលធ្លាប់រស់នៅក្បែរច្រាំងខាងលិចនាសម័យបុរាណ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

សមុទ្រកាសព្យែនមានព្រំដែនជាប់នឹងរដ្ឋចំនួន ៥ ដែលនីមួយៗមានភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជនខុសៗគ្នាដូចជា៖ កាហ្សាក់ស្ថាន នៅភាគឦសាន រុស្ស៊ី នៅភាគពាយព្យ អាស៊ែបៃហ្សង់ នៅភាគនិរតី អ៊ីរ៉ង់ នៅភាគខាងត្បូង និងតួរមេនីស្ថាន នៅភាគអាគ្នេយ៍។ តាមផែនទីតំបន់អាងទន្លេដែលចេញផ្សាយដោយវិគីភីឌា យើងឃើញថាតំបន់ដែលផ្គត់ផ្គង់ទឹកឱ្យសមុទ្រនេះមានទំហំធំធេង គ្របដណ្ដប់តំបន់វ៉ុលកា-អ៊ុយរ៉ាល់ និងដងទន្លេធំៗផ្សេងទៀត។ ទន្លេវ៉ុលកា (Volga) ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាប្រភពទឹកដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់សមុទ្រ។ នៅឆ្នេរភាគខាងជើងនៃអ៊ីរ៉ង់ មានព្រៃលាយហាយកានីន (Hyrcanian mixed forests) ដែលបានទទួលសំណើមពីសមុទ្រកាសព្យែន និងត្រូវបានទប់ដោយជួរភ្នំអាល់បូរ (Alborz) ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពមួយ។ ទីក្រុងសំខាន់ៗនៅជុំវិញសមុទ្រមាន បាគូ (Baku) រដ្ឋធានីនៃអាស៊ែបៃហ្សង់ និងជាទីក្រុងធំបំផុត យោងតាមវិគីភីឌា។ ម៉ាកាឆកាឡា (Makhachkala) ជារដ្ឋធានីសាធារណរដ្ឋដាហ្គេស្ថានរបស់រុស្ស៊ី ជាទីក្រុងធំជាងគេលំដាប់ទី ៣។ និងអាកតាវ (Aktau) នៅកាហ្សាក់ស្ថាន ក៏ជាទីក្រុងកំពង់ផែដ៏សំខាន់មួយដែរ។ ប្រជាជនដែលរស់នៅតំបន់នេះនិយាយភាសាចម្រុះ និងមានវប្បធម៌ប្លែកៗគ្នា ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញនៃតំបន់។ សមុទ្រនេះក៏ល្បីខាងជីវៈចម្រុះពិសេស ដូចជាត្រីហ្គូប៊ី (Benthophilus) ដែលស្ទើរតែទាំងអស់មានវត្តមានតែក្នុងអាងទឹកកាសព្យែន យោងតាមរូបភាពនិងការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍ពីវិគីភីឌា កាលពីប្រមាណ ៣០ លានឆ្នាំមុន តំបន់នេះធ្លាប់ជាផ្នែកនៃសមុទ្របុរាណហៅថា ប៉ារ៉ាតេធីស (Paratethys) ដែលលាតសន្ធឹងពាសពេញអឺរ៉ុបកណ្ដាល និងអាស៊ីកណ្ដាល។ នៅពេលដែលកម្រិតទឹកសមុទ្រសកលស្រកចុះ និងចលនាតេតូនិចបានធ្វើឱ្យតំបន់នេះកាត់ផ្ដាច់ពីមហាសមុទ្រ វាបានក្លាយទៅជាបឹងធំមហាសាល (megalake) ដែលជាដើមកំណើតនៃសមុទ្រកាសព្យែន សមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រអារ៉ាល់។ ការបិទខ្ទប់នេះបានធ្វើឱ្យសត្វសមុទ្រធំៗដូចជា ត្រីបាឡែន និងសត្វពិណ្ឌ (pinnipeds) ត្រូវឯកោ និងវិវត្តខ្លួនទៅជាប្រភេទថ្មីៗ។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្ស សមុទ្រនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយអរិយធម៌ជាច្រើន។ អ្នកភូមិសាស្ត្រអារ៉ាប់ឈ្មោះ អ៊ីបណ៍ ហាវកាល់ (Ibn Hawqal) បានគូរផែនទីសមុទ្រកាសព្យែនក្នុងសតវត្សទី ១០ ដោយហៅថា «បារ៍ អ៊ុល-កាហ្សារ»។ នៅឆ្នាំ ១៧៤៧ អ្នកគូសផែនទីជនជាតិអង់គ្លេស អេម៉ានុយអែល បូវេន (Emanuel Bowen) បានបោះពុម្ពផែនទីថ្មីមួយដែលមានភាពត្រឹមត្រូវខ្ពស់សម្រាប់សម័យនោះ។ សមុទ្រនេះក៏ជាទីតាំងនៃការផ្សងព្រេងនិងការលួចប្លន់។ នៅសតវត្សទី ១៧ មេឧទ្ទាមកូសាក ស្តេនកា រ៉ាហ្ស៊ីន (Stenka Razin) បានធ្វើការវាយឆ្មក់តាមឆ្នេរ ដែលត្រូវបានគូរដោយវិចិត្រកររុស្ស៊ី វ៉ាស៊ីលី ស៊ូរីកូវ (Vasily Surikov) ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦។ ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់នេះបានធ្វើឱ្យសមុទ្រកាសព្យែនក្លាយជាតំបន់ដែលមានស្រទាប់វប្បធម៌និងភូមិសាស្ត្រគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ដូចបានរាយការណ៍ដោយវិគីភីឌា សមុទ្រកាសព្យែនមានភាពល្បីល្បាញខាងធនធានថាមពល ជាពិសេសប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ តំបន់នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រភពថាមពលដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ទីផ្សារអឺរ៉ុប និងអាស៊ី។ នៅឆ្នាំ ២០០២ ផែនទីបង្ហាញពីបណ្ដាញបំពង់បង្ហូរប្រេងដ៏ស្មុគស្មាញ ដែលរត់ចេញពីអាងទឹកនេះទៅកាន់គោលដៅផ្សេងៗ។ នៅឆ្នាំ ២០១៣ ផែនទីថ្មីមួយបានបង្ហាញពីការរីកចម្រើននៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប្រេងនិងឧស្ម័ន។ ក្នុងចំណោមគម្រោងរុករកសកម្ម មានវេទិកាខួង "អ៊ីរ៉ង់ ខាហ្សារ" (Iran Khazar) ដែលកំពុងដំណើរការឱ្យក្រុមហ៊ុន Dragon Oil នៅអណ្ដូងឈឺលេកេន (Cheleken) ប្រទេសតួរមេនីស្ថាន ដូចបានឃើញក្នុងរូបថត។ ការរុករកប្រេងនិងឧស្ម័នបាននាំមកនូវការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច ប៉ុន្តែក៏បង្កើតភាពតានតឹងផ្នែកនយោបាយនិងបរិស្ថានដែរ។ តាមផ្នែកវប្បធម៌ ទីក្រុងបាគូដែលជារដ្ឋធានីនៃអាស៊ែបៃហ្សង់ គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មទំនើប ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ។ ភាពសម្បូរបែបនៃវប្បធម៌តាមបណ្ដោយឆ្នេរទាំង ៥ ប្រទេស រួមផ្សំជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់ ធ្វើឱ្យតំបន់សមុទ្រកាសព្យែនក្លាយជាកន្លែងដែលមានភាពទាក់ទាញពិសេស។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ន សមុទ្រកាសព្យែនកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ដែលវិគីភីឌាបានលើកឡើង។ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការកាប់ទន្លេសម្រាប់វារីអគ្គិសនីនៅតាមដៃទន្លេហូរចូល បានបណ្ដាលឱ្យកម្រិតទឹកសមុទ្រថយចុះជាបន្តបន្ទាប់។ រូបភាពដែលបង្ហាញពីការកាត់បន្ថយផ្ទៃដីនៃតំបន់អេកូឡូស៊ីសំខាន់ៗ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីផលវិបាកដោយផ្ទាល់ទៅលើជម្រកសត្វព្រៃជាច្រើន។ ត្រីហ្គូប៊ី (goby) ជាច្រើនប្រភេទ ដែលភាគច្រើនមានតែនៅក្នុងអាងទឹកកាសព្យែនប៉ុណ្ណោះ កំពុងរងការគំរាមកំហែង។ មួយវិញទៀត ខ្លាកាសព្យែន (Caspian tiger) ដែលជាប្រភេទសត្វមំសាសីដ៏ធំ ធ្លាប់បានបាត់ខ្លួនពីតំបន់នេះតាំងពីទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ ដោយសារការបំផ្លាញទីជម្រក និងការបរបាញ់។ ការសិក្សាអំពីសមុទ្រកាសព្យែនអាចជួយឱ្យយើងយល់ដឹងអំពីផលប៉ះពាល់នៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុលើប្រព័ន្ធទឹកបិទ និងរបៀបដែលប្រទេសនានាត្រូវសហការគ្នា។ សម្រាប់អ្នកអានរបស់យើងនៅកម្ពុជា ស្ថានភាពនេះអាចផ្តល់ជាទស្សនវិស័យទាក់ទងនឹងការគ្រប់គ្រងបឹងទន្លេសាប និងទន្លេមេគង្គ ដែលក៏ជាប្រព័ន្ធទឹកឆ្លងដែនដែលងាយរងគ្រោះផងដែរ។