ចង្វាក់ខ្មែរ
ប្រធានបទ

អាស៊ីកណ្ដាល

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ផែនទីនយោបាយតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia អាស៊ីកណ្ដាលគឺជាតំបន់មួយនៅទ្វីបអាស៊ី ដែលមានប្រទេសចំនួន ៥ រួមមាន កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន តាជីគីស្ថាន ទួរមេនីស្ថាន អ៊ូសបេគីស្ថាន និងភាគច្រើននៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន។ ប្រទេសទាំងនេះត្រូវបានគេហៅក្រៅផ្លូវការថា “-stans” ពីព្រោះឈ្មោះទាំងអស់បញ្ចប់ដោយបច្ច័យពែរ្ស “-stan” ជាភាសាកំណើត និងភាសាដទៃទៀត។ យោងតាម Wikipedia តំបន់នេះមានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រកាសព្យែននៅភាគនិរតី សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនៅភាគពាយព្យ ប្រទេសចិន និងម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងកើត អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងអ៊ីរ៉ង់នៅភាគខាងត្បូង និងតំបន់ស៊ីបេរីនៅភាគខាងជើង។ ប្រជាជនសរុបនៃប្រទេសទាំង ៥ មានចំនួនប្រមាណ ៧៦ លាននាក់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ីក្នុងប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន មានអាកាសធាតុត្រជាក់ស្ងួត ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានរាយការណ៍ថា ភូមិសាស្ត្រអាស៊ីកណ្ដាលគ្របដណ្តប់ទៅដោយវាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ីដ៏ធំល្វឹងល្វើយ ដូចជានៅតំបន់ Zhambyl ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន ដែលមានអាកាសធាតុត្រជាក់ស្ងួតបែបទ្វីប។ តំបន់នេះក៏មានបឹងភ្នំធំៗដូចជាបឹង Issyk Kul នៅកៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន ដែលជាទីតាំងទេសភាពដ៏ល្បីល្បាញ។ ប្រជាជននៅអាស៊ីកណ្តាលភាគច្រើនជាជនជាតិដើមដែលមានឫសគល់ភាសាទួគី និងពែរ្ស ដូចដែលបានបង្ហាញក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីប្រជាជននិយាយភាសាអ៊ីរ៉ង់ក្នុងសម័យដែក។ តាម Wikipedia ចំនួនប្រជាជនសរុបមាន ៧៦ លាននាក់ ហើយពួកគេរស់នៅក្នុងសង្គមចម្រុះដែលមានទាំងតំបន់ទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជនបទពាក់កណ្តាលពនេចរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

កងទ័ពរុស្ស៊ីចូលកាន់សាម៉ាកង់ក្នុងឆ្នាំ១៨៦៨ អំឡុងការដណ្តើមយកប៊ូខារ៉ា ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអាស៊ីកណ្ដាលមានភាពសម្បូរបែបចាប់ពីសម័យបុរាណ។ កាលពីសហស្សវត្សទី២ មុនគ.ស. ការធ្វើចំណាកស្រុកដំបូងរបស់ក្រុមភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបបានឆ្លងកាត់តំបន់នេះ ហើយវប្បធម៌ Andronovo មានវត្តមាន។ ក្រោយមក ក្នុងសម័យដែក ប្រជាជននិយាយភាសាអ៊ីរ៉ង់បានរីករាលដាលនៅទូទាំងតំបន់។ នៅសតវត្សទី១៣ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនដល់តំបន់នេះ ហើយក្រោយមកចក្រភពទីមួរីដ (Timurid) បានសោយរាជ្យដោយបន្សល់ទុកស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ។ នៅសតវត្សទី១៩ ចក្រភពរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមការដណ្តើមកាន់កាប់ ដូចជាការចូលកាន់សាម៉ាកង់ (Samarkand) ក្នុងឆ្នាំ១៨៦៨ អំឡុងការដណ្តើមយកប៊ូខារ៉ា។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ការប្រកួតប្រជែងរវាងរុស្ស៊ី និងចក្រភពអង់គ្លេស ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា “Great Game” ដូចរូបគំនូរជីវចលឆ្នាំ១៨៧៨ បានបង្ហាញ។ ក្រោយសម័យអាណានិគម តំបន់នេះបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរធំៗរហូតក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យទំនើប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ផ្នូរ Khoja Ahmed Yasawi នៅកាហ្សាក់ស្ថាន ជាស្ថាបត្យកម្មទីមួរីដ ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានរាយការណ៍ថា វប្បធម៌នៅអាស៊ីកណ្ដាលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសាសនាឥស្លាម និងប្រពៃណីពែរ្ស។ ស្ថាបត្យកម្មទីមួរីដដ៏ល្បី ដូចជាផ្នូររបស់ Khoja Ahmed Yasawi នៅកាហ្សាក់ស្ថាន និងវិហារអ៊ីស្លាមប៊ីប៊ី ខានុម នៅសាម៉ាកង់ ប្រទេសអ៊ូសបេគីស្ថាន សុទ្ធតែរួមផ្សំសិល្បៈពែរ្ស និងបង្ហាញពីភាពរុងរឿងពីអតីតកាល។ ប្រពៃណីបុរាណផ្សេងទៀតដូចជាការបរបាញ់ជាមួយឥន្ទ្រីមាសនៅកាហ្សាក់ស្ថាន និងការស្លៀកពាក់ប្រពៃណីចម្រុះរបស់កុមារនៅសាម៉ាកង់ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។ សេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់នេះពឹងផ្អែកលើកសិកម្មបុរាណដូចជាការចិញ្ចឹមសត្វ ដូចបានឃើញតាមរយៈរូបថតវាលស្មៅ ហើយក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ វិស័យថាមពល និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែនក៏កំពុងកើនឡើងផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

មេដឹកនាំក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូល SCO នៅសាម៉ាកង់ ឆ្នាំ២០២២ ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងសម័យទំនើប អាស៊ីកណ្ដាលមានសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រកាន់តែខ្លាំងឡើង។ តាម Wikipedia កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០០២ លោក Islam Karimov ប្រធានាធិបតីអ៊ូសបេគីស្ថាន បានទៅទស្សនកិច្ចនៅមន្ទីរបញ្ចកោណ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលជាសញ្ញានៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខ។ ក្រោយមក នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ កិច្ចប្រជុំកំពូលនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ (SCO) បានប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុងសាម៉ាកង់ ប្រទេសអ៊ូសបេគីស្ថាន ដោយមានការចូលរួមពីមេដឹកនាំប្រទេសសមាជិក រួមទាំងរុស្ស៊ី ចិន ឥណ្ឌា និងប្រទេសដទៃទៀត។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបញ្ជាក់ពីតួនាទីកណ្ដាលរបស់តំបន់នេះក្នុងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ព្រមទាំងការប្រកួតប្រជែងឥទ្ធិពលរវាងមហាអំណាច។ សម្រាប់ប្រជាជនខ្មែរ ការវិវត្តនានានៅអាស៊ីកណ្ដាលអាចជាមេរៀនអំពីកិច្ចសហប្រតិបត្តិការតំបន់ និងជាកត្តាជះឥទ្ធិពលដល់តុល្យភាពភូមិសាស្ត្រនយោបាយក្នុងតំបន់អាស៊ីទាំងមូល។

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ

មិនទាន់មានអត្ថបទទេ។