សម័យកាលបុរាណក្រិក-រ៉ូម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា សម័យកាលបុរាណក្រិក-រ៉ូម ដែលត្រូវបានគេហៅផងដែរថា សម័យក្លាសស៊ិក គឺជារយៈពេលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រវប្បធម៌អឺរ៉ុប ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៨ មុនគ្រិស្តសករាជ (មុនគ.ស.) ដល់សតវត្សរ៍ទី៥ នៃគ្រិស្តសករាជ (គ.ស.)។ វារួមបញ្ចូលអរិយធម៌ដែលទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធនៃក្រិកបុរាណ និងរ៉ូមបុរាណ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជារួមថាជាពិភពក្រិក-រ៉ូម។ យោងតាមវិគីភីឌា សម័យនេះគឺជាពេលដែលក្រិកនិងរ៉ូមរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ហើយមានឥទ្ធិពលលើតំបន់ភាគច្រើននៃទ្វីបអឺរ៉ុប អាហ្វ្រិកខាងជើង និងអាស៊ីខាងលិច។ ក្រោយពីសម័យនេះត្រូវបានបន្តដោយសម័យបុរាណចុងក្រោយ (late antiquity)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា តំបន់ស្នូលនៃសម័យកាលបុរាណស្ថិតនៅជុំវិញអាងទឹកសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ក្រិកបុរាណមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបបាល់កង់ និងនៅតាមឆ្នេរភាគខាងលិចនៃតំបន់អាស៊ីមីន័រ (ប្រទេសទួរគីសព្វថ្ងៃ) ហើយពួកគេបានបង្កើតអាណានិគមជាច្រើននៅស៊ីស៊ីលី អ៊ីតាលីខាងត្បូង និងតាមឆ្នេរសមុទ្រខ្មៅ ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៨ ដល់ទី៦ មុនគ.ស.។ ចំណែករ៉ូមបុរាណចាប់ផ្ដើមពីទីក្រុងរ៉ូម នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីតាលី ហើយក្រោយមកបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនតាមរយៈការសញ្ជ័យ រហូតគ្រប់គ្រងតំបន់ដ៏ធំល្វឹងល្វើយ រួមមានហ្គោល (បារាំងសព្វថ្ងៃ) អេស្ប៉ាញ ក្រិក អាស៊ីមីន័រ និងអាហ្វ្រិកខាងជើង។ ប្រជាជនក្នុងសម័យនេះប្រើប្រាស់ភាសាក្រិកនិងឡាតាំងជាភាសាចម្បង ហើយមានកុលសម្ព័ន្ធ និងជាតិសាសន៍ជាច្រើនទៀតដែលរស់នៅក្រោមអំណាចរ៉ូម។ តាមវិគីភីឌា អរិយធម៌អេទ្រូសកាំង (Etruscan) នៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីតាលីក៏មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើការបង្កើតវប្បធម៌រ៉ូមដំបូងផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា សម័យកាលបុរាណក្រិក-រ៉ូមបានចាប់ផ្ដើមនៅសតវត្សរ៍ទី៨ មុនគ.ស. ជាមួយនឹងការលេចចេញរបស់ស្នាដៃកំណាព្យរបស់ហូមឺរ (Homer) ដូចជា អ៊ីលីអាដ (Iliad) និងអូឌីសស៊ី (Odyssey) និងការបង្កើតទីក្រុង-រដ្ឋ (city-states) ដំបូងៗ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៥ មុនគ.ស. ក្រិកបានឈានចូលសម័យក្លាសស៊ិក ដែលមានការរីកចម្រើនផ្នែកទស្សនវិជ្ជា លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅអាថែន (Athens) សិល្បៈ និងសង្គ្រាមជាមួយចក្រភពពែរ្ស។ ក្រោយមក អាឡិចសាន់ដ្រឹ មហារាជ នៃម៉ាសេដូនបានបង្រួបបង្រួមក្រិក និងសញ្ជ័យចក្រភពពែរ្សនៅសតវត្សរ៍ទី៤ មុនគ.ស. ដែលនាំឱ្យវប្បធម៌ក្រិករីករាលដាលដល់អេហ្ស៊ីប និងរហូតដល់ឥណ្ឌា (សម័យហេលេនីស្ទិក)។

នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីតាលី ទីក្រុងរ៉ូមត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរឿងព្រេងនៅឆ្នាំ៧៥៣ មុនគ.ស. ហើយបានផ្លាស់ប្ដូរពីរបបរាជានិយមមកជាសាធារណរដ្ឋនៅឆ្នាំ៥០៩ មុនគ.ស.។ តាមវិគីភីឌា សាធារណរដ្ឋរ៉ូមបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនតាមរយៈសង្គ្រាមជាច្រើន រួមទាំងសង្គ្រាមពុយនិក (Punic Wars) ជាមួយកាតាហ្គេ (Carthage) និងការសញ្ជ័យក្រិកនៅសតវត្សរ៍ទី២ មុនគ.ស.។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិលមួយរយៈ សាធារណរដ្ឋក៏បានដួលរលំ ហើយចក្រភពរ៉ូមត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមការដឹកនាំរបស់អូហ្គូស្ទូស (Augustus) នៅឆ្នាំ២៧ មុនគ.ស.។ ក្នុងអំឡុងពីរសតវត្សរ៍ដំបូងនៃគ.ស. ចក្រភពរីកចម្រើនក្នុងសន្តិភាព (Pax Romana) ហើយបានពង្រីកដល់កម្រិតកំពូលក្រោមអធិរាជទ្រាចាន់ (Trajan) នៅឆ្នាំ១១៧ គ.ស.។ យោងតាមវិគីភីឌា ចក្រភពរ៉ូមខាងលិចបានដួលរលំនៅឆ្នាំ៤៧៦ គ.ស. ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទីបញ្ចប់នៃសម័យកាលបុរាណ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យនេះពឹងផ្អែកយ៉ាងសំខាន់លើវិស័យកសិកម្ម ពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រ និងកម្លាំងពលកម្មទាសករ។ ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗរួមមានគ្រាប់ធញ្ញជាតិ ស្រាទំពាំងបាយជូរ និងប្រេងអូលីវ ដែលជាទំនិញនាំចេញសំខាន់។ ចក្រភពរ៉ូមបានអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធផ្លូវគមនាគមន៍ និងបណ្ដាញផ្លូវទឹកដ៏ទំនើប ដើម្បីសម្រួលដល់ពាណិជ្ជកម្មរវាងខេត្តនានា។ រូបិយប័ណ្ណដែកត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ។

ផ្នែកវប្បធម៌ សម័យកាលបុរាណបានបន្សល់ទុកនូវកេរដំណែលដ៏មហាសាល។ នៅក្រិក ទស្សនវិទូធំៗដូចជាសូក្រាត ផ្លាតូ និងអារីស្តូត បានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ទស្សនវិជ្ជាលោកខាងលិច។ សិល្បៈនិងស្ថាបត្យកម្មដូចជាប្រាសាទ Parthenon និងរូបចម្លាក់ក្រិកបានកំណត់ស្តង់ដាសោភ័ណភាព។ នៅរ៉ូម ប្រព័ន្ធច្បាប់រ៉ូម៉ាំង (Roman law) បានក្លាយជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិលទំនើបជាច្រើន រួមទាំងកូដណាប៉ូលេអុងផងដែរ។ ស្ថាបត្យកម្មរ៉ូមដូចជា Colosseum ស្ពានទឹក (aqueducts) និងផ្លូវថ្នល់ បង្ហាញពីជំនាញវិស្វកម្ម។ តាមវិគីភីឌា ភាសាឡាតាំងដែលជាភាសារបស់រ៉ូមបានវិវត្តទៅជាភាសារ៉ូម៉ាំងដូចជាបារាំង អេស្ប៉ាញ និងអ៊ីតាលីនាពេលក្រោយ។ លើសពីនេះ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យអាថែន និងគំនិតសាធារណរដ្ឋរ៉ូម បានផ្ដល់គំរូនយោបាយដែលនៅតែមានឥទ្ធិពលរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអានក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើប សម័យកាលបុរាណក្រិក-រ៉ូម នៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធតាមរយៈឥទ្ធិពលសកលរបស់វា។ តាមវិគីភីឌា ប្រព័ន្ធច្បាប់ដែលកម្ពុជាប្រើប្រាស់បច្ចុប្បន្ន ដែលមានមូលដ្ឋានលើច្បាប់ស៊ីវិល មានប្រភពតាមរយៈច្បាប់បារាំង និងច្បាប់រ៉ូម៉ាំងពីបុរាណ។ គំនិតនយោបាយដូចជាសាធារណរដ្ឋ សិទ្ធិពលរដ្ឋ និងការបោះឆ្នោត ក៏មានឫសគល់ពីក្រិកនិងរ៉ូមដែរ ហើយត្រូវបានពិភាក្សាជាញឹកញាប់ក្នុងបរិបទកំណែទម្រង់នយោបាយនៅកម្ពុជា។ ក្រៅពីនេះ ការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ពិភពលោក ដូចជាប្រាសាទបុរាណនានា គឺជាប្រធានបទដែលកម្ពុជាធ្លាប់ជួបប្រទះជាមួយប្រាសាទអង្គរវត្ត ហើយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសកលដើម្បីការពារតំបន់បុរាណដូចជា Parthenon និង Colosseum អាចជាមេរៀនសម្រាប់កិច្ចការអភិរក្សនៅក្នុងតំបន់។ តាមរយៈការសិក្សាអំពីសម័យកាលនេះ ប្រជាជនខ្មែរអាចយល់កាន់តែច្បាស់អំពីខ្សែសង្វាក់ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលភ្ជាប់អរិយធម៌ពិភពលោកជាមួយគ្នា។