ការព្យាបាលចិត្តដោយការយល់ដឹងនិងឥរិយាបថ (Cognitive Behavioral Therapy)

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការព្យាបាលដោយការយល់ដឹងនិងឥរិយាបថ (CBT) គឺជាវិធីសាស្ត្រព្យាបាលចិត្តមួយបែប ដែលរួមបញ្ចូលគោលការណ៍ពីចិត្តវិទ្យាការយល់ដឹង និងទ្រឹស្ដីឥរិយាបថនិយម ។ តាមរយៈការសិក្សាស្រាវជ្រាវ គេបានរកឃើញថា គំនិត អារម្មណ៍ និងឥរិយាបថរបស់មនុស្ស មានទំនាក់ទំនងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ហើយការផ្លាស់ប្ដូរនៅចំណុចមួយអាចជះឥទ្ធិពលទៅចំណុចផ្សេងទៀត ។ សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បានពណ៌នាថា CBT មានគោលបំណងកាត់បន្ថយរោគសញ្ញានៃបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តជាច្រើន ដោយជួយអ្នកជំងឺឱ្យរិះគន់និងកែប្រែគំនិតនិងជំនឿដែលមិនត្រឹមត្រូវ ព្រមទាំងហ្វឹកហាត់ឥរិយាបថថ្មីដែលមានប្រសិទ្ធភាពជាងមុន ។

ជាទូទៅ CBT គឺជាការព្យាបាលដែលមានរយៈពេលខ្លី និងផ្ដោតសំខាន់ទៅលើបញ្ហាបច្ចុប្បន្ន ជាជាងស្វែងរកឫសគល់ពីអតីតកាល ។ ការសិក្សាជាច្រើនបានបង្ហាញថា វិធីសាស្ត្រនេះមានប្រសិទ្ធភាពចំពោះជំងឺបាក់ទឹកចិត្ត ការថប់បារម្ភ និងជំងឺផ្លូវចិត្តផ្សេងទៀត ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ឫសគល់នៃ CBT បានចាប់កំណើតចេញពីទ្រឹស្ដីឥរិយាបថនិយម (Behaviorism) ដែលផ្ដួចផ្ដើមឡើងដោយលោក John B. Watson និងត្រូវបានអភិវឌ្ឍបន្ថែមដោយ B.F. Skinner នាដើមសតវត្សទី ២០ ។ អ្នកចិត្តវិទ្យាទាំងនេះផ្ដោតទៅលើឥរិយាបថដែលអាចសង្កេតបាន និងជឿថាការរៀនសូត្រតាមរយៈការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងរំញោច និងការឆ្លើយតប គឺជាមូលដ្ឋាននៃអាកប្បកិរិយារបស់មនុស្ស ។

នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០-១៩៦០ ទស្សនវិស័យផ្លូវចិត្តបានប្រែប្រួល ហើយអ្នកស្រាវជ្រាវចាប់ផ្ដើមចាប់អារម្មណ៍លើដំណើរការនៃការយល់ដឹង (Cognitive processes) ។ លោក Albert Ellis បានបង្កើតវិធីសាស្ត្រព្យាបាលដោយសនិទានអារម្មណ៍និងឥរិយាបថ (REBT) ហើយលោក Aaron T. Beck ដែលជាគ្រូពេទ្យវិកលវិទ្យាបានអភិវឌ្ឍការព្យាបាលដោយការយល់ដឹង (Cognitive Therapy) បន្ទាប់ពីបានសង្កេតឃើញថា អ្នកជំងឺបាក់ទឹកចិត្តរបស់គាត់មានគំនិតស្វ័យប្រវត្តិអវិជ្ជមានជាប់ជាប្រចាំ ។ Wikipedia បានរៀបរាប់ថា Beck បានរកឃើញថា ការកំណត់និងកែតម្រូវគំនិតទាំងនោះ អាចជួយធ្វើឱ្យអារម្មណ៍និងឥរិយាបថរបស់ពួកគេប្រសើរឡើង ។

ក្រោយមក ការព្យាបាលទាំងពីរបានរួមបញ្ចូលគ្នា បង្កើតបានជា Cognitive Behavioral Therapy ។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ មក CBT កាន់តែមានប្រជាប្រិយភាព និងត្រូវបានស្រាវជ្រាវយ៉ាងទូលំទូលាយ ក្លាយជាវិធីព្យាបាលមួយដែលមានភស្ដុតាងគាំទ្រច្រើនជាងគេក្នុងវិស័យសុខភាពផ្លូវចិត្ត ។

គោលការណ៍និងវិធីសាស្ត្រ

តាម Wikipedia បច្ចេកទេសសំខាន់ៗរបស់ CBT រួមមានការកំណត់គំនិតអវិជ្ជមាន ការប្រឈមមុខនឹងគំនិតទាំងនោះ និងការជំនួសដោយគំនិតដែលសមហេតុផលជាងមុន ។ អ្នកព្យាបាលក៏ប្រើបច្ចេកទេសដូចជាការធ្វើឱ្យសកម្មឥរិយាបថ (Behavioral Activation) ដើម្បីជួយអ្នកជំងឺឱ្យចូលរួមក្នុងសកម្មភាពដែលផ្ដល់ភាពរីករាយ កាត់បន្ថយភាពអសកម្ម ។ ការព្យាបាលតាមរយៈការប៉ះពាល់ (Exposure Therapy) ក៏ត្រូវបានប្រើជាញឹកញាប់ផងដែរ ជាពិសេសចំពោះជំងឺថប់បារម្ភនិងជំងឺតក់ស្លុតក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ (PTSD) ។

លក្ខណៈពិសេសមួយរបស់ CBT គឺការសង្កត់ធ្ងន់លើកិច្ចតែងការផ្ទះ (Homework) ដែលអ្នកជំងឺត្រូវអនុវត្តនៅខាងក្រៅវេលាសម័យព្យាបាល ។ ការណ៍នេះជួយពង្រឹងជំនាញថ្មីដែលបានរៀន និងធ្វើឱ្យការផ្លាស់ប្ដូរកាន់តែស្ថិតស្ថេរ ។ វិធីសាស្ត្រទាំងនេះត្រូវបានសម្រួលទៅតាមបញ្ហារបស់បុគ្គលិកម្នាក់ៗ ហើយជាធម្មតាតម្រូវឱ្យអ្នកជំងឺសហការយ៉ាងសកម្មជាមួយអ្នកព្យាបាល ។

ការអនុវត្តនិងប្រសិទ្ធភាព

CBT ត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងការព្យាបាលជំងឺផ្លូវចិត្តជាច្រើនប្រភេទ ។ សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បានបញ្ជាក់ថា វិធីសាស្ត្រនេះមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ចំពោះជំងឺបាក់ទឹកចិត្ត (Depression) ជំងឺថប់បារម្ភទូទៅ (Generalized Anxiety Disorder) ជំងឺភ័យខ្លាំង (Panic Disorder) ជំងឺសរសៃប្រសាទត្អូញត្អែរ (Obsessive-Compulsive Disorder) និងជំងឺញ៉ាំអាហារ (Eating Disorders) ។ ការសិក្សាបែបមេតា-វិភាគ (Meta-analysis) ជាច្រើនបានរកឃើញថា ទំហំអំណាចនៃផល (Effect Size) របស់ CBT មានចាប់ពីកម្រិតមធ្យមទៅខ្ពស់ ។

បើប្រៀបធៀបនឹងការប្រើឱសថតែមួយមុខ CBT ជារឿយៗផ្ដល់លទ្ធផលស្រដៀងគ្នា ហើយក្នុងករណីខ្លះអាចកាត់បន្ថយអត្រានៃការកើតឡើងវិញនៅរយៈពេលវែង ។ សម្រាប់ជំងឺធ្ងន់ធ្ងរដូចជាជំងឺវិកលចរិក (Schizophrenia) CBT ក៏ត្រូវបានប្រើជាការព្យាបាលបន្ថែម ដើម្បីគ្រប់គ្រងរោគសញ្ញាដែលនៅសេសសល់ ។ យ៉ាងណាមិញ CBT មិនមែនស័ក្ដិសមសម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នាទេ ហើយអ្នកជំងឺខ្លះអាចត្រូវការវិធីសាស្ត្រផ្សេង ឬការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងការព្យាបាលនិងឱសថ ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅបច្ចុប្បន្ននេះ CBT ត្រូវបានគេយល់ស្របថាជាការព្យាបាលជួរមុខ (First-line Treatment) ក្នុងគោលការណ៍ណែនាំព្យាបាលរបស់ស្ថាប័នសុខភាពជាច្រើន ដូចជាវិទ្យាស្ថានជាតិសម្រាប់សុខភាពនិងភាពប្រសើរ (NICE) នៃចក្រភពអង់គ្លេស និងសមាគមចិត្តវិទ្យានៃសហរដ្ឋអាមេរិក (APA) ។ ការអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកវិទ្យាក៏បានជួយពង្រីកវិសាលភាពនៃ CBT តាមរយៈកម្មវិធីទូរស័ព្ទនិងវេទិកាព្យាបាលតាមអ៊ីនធឺណិត (Digital CBT) ដែលធ្វើឱ្យវាកាន់តែងាយស្រួលដល់មនុស្សទូទៅ ។

សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ការស្រាវជ្រាវបន្តធ្វើឡើងដើម្បីស្វែងយល់ពីយន្តការរបស់ CBT និងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវប្រសិទ្ធភាពរបស់វា រួមទាំងការសម្របទៅតាមវប្បធម៌ផ្សេងៗ ។ ទោះបីជានៅកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន CBT មិនទាន់រីករាលដាលខ្លាំងក៏ដោយ ការយល់ដឹងអំពីសុខភាពផ្លូវចិត្តកំពុងកើនឡើង ហើយគំរូព្យាបាលនេះអាចក្លាយជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់ក្នុងការជួយដល់សង្គម ។