រថភ្លើងជាយក្រុង

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

រថភ្លើងជាយក្រុង (Commuter rail ឬ Suburban rail) គឺជាប្រភេទសេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរតាមផ្លូវដែក ដែលផ្តោតសំខាន់លើការតភ្ជាប់តំបន់ជាយក្រុង និងទីក្រុងរង ទៅកាន់មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជន។ យោងតាមវិគីភីឌា ប្រព័ន្ធទាំងនេះអាចប្រើប្រាស់ក្បាលរថភ្លើងដែលទាញក្បូនរទេះភ្ញៀវ (locomotive-hauled) ឬរថភ្លើងដែលមានប្រព័ន្ធបើកបរដោយខ្លួនឯង (multiple units) ដែលដើរដោយថាមពលអគ្គិសនី ឬម៉ាស៊ូត។ ការកំណត់តម្លៃសំបុត្រជាញឹកញាប់ធ្វើឡើងតាមចម្ងាយ ឬតាមតំបន់ (zone pricing) ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីតម្លៃធ្វើដំណើរ។

រថភ្លើងជាយក្រុងមានឈ្មោះផ្សេងៗគ្នានៅទូទាំងពិភពលោក ដូចជា S-Bahn នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ RER នៅប៉ារីស ប្រទេសបារាំង Cercanías នៅអេស្ប៉ាញ និង Overground នៅក្រុងឡុងដ៍។ ខុសពីរថភ្លើងក្រោមដី (metro) រថភ្លើងជាយក្រុងច្រើនដំណើរការលើផ្លូវដែកដែលមានស្រាប់របស់បណ្តាញផ្លូវដែកជាតិ ហើយអាចចែករំលែកផ្លូវជាមួយរថភ្លើងដឹកទំនិញ និងរថភ្លើងផ្លូវឆ្ងាយ។ រថភ្លើងទាំងនេះជាទូទៅមានទម្ងន់ធ្ងន់ជាង ផ្តល់កៅអីអង្គុយច្រើន និងអាចមានបន្ទប់ទឹក ខុសពីរថភ្លើងក្រោមដីដែលផ្តោតលើការដឹកអ្នកដំណើរឈរ។ ភាពញឹកញាប់នៃសេវាកម្មប្រែប្រួលពីរៀងរាល់ ១០-២០ នាទី ក្នុងម៉ោងប្រញាប់ រហូតដល់រៀងរាល់ ១ ម៉ោង ឬតិចជាងនេះនៅក្រៅម៉ោង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រព័ន្ធរថភ្លើងជាយក្រុងដ៏សំខាន់ៗមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជនធំៗជុំវិញពិភពលោក ជាពិសេសនៅទ្វីបអាស៊ី អឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង។ តាមវិគីភីឌា ប្រព័ន្ធរថភ្លើងជាយក្រុងមុមបៃ (Mumbai Suburban Railway) គឺជាប្រព័ន្ធមួយដែលមមាញឹកបំផុត ដោយដឹកអ្នកដំណើរជាង ៧,២៤ លាននាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា ក៏មានបណ្តាញធំៗផ្សេងទៀតដូចជា Kolkata Suburban Railway ដែលជាប្រព័ន្ធធំជាងគេតាមប្រវែងផ្លូវ និង Chennai Suburban Railway។ នៅអាមេរិកខាងជើង ប្រព័ន្ធ Long Island Rail Road (LIRR) គឺមមាញឹកបំផុត ដោយបម្រើអ្នកដំណើររាប់សែននាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ។

ធរណីមាត្រទីក្រុង និងដង់ស៊ីតេប្រជាជន ដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់ទម្រង់បណ្តាញ។ ទីក្រុងដែលមានការរីករាលដាលធំដូចជា Los Angeles មានប្រព័ន្ធដែលពឹងផ្អែកលើផ្លូវដែកវែង ខណៈទីក្រុងដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ដូចជា តូក្យូ មានបណ្តាញដ៏ក្រាស់ និងសេវាញឹកញាប់។ នៅតំបន់អភិវឌ្ឍន៍តិច រថភ្លើងជាយក្រុងច្រើនត្រូវបានប្រើដោយពលករដែលធ្វើដំណើរចូលទីក្រុងដើម្បីការងារ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

សេវាកម្មរថភ្លើងជាយក្រុងបានចាប់កំណើតនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ នៅពេលដែលបណ្តាញផ្លូវដែកដើរដោយចំហាយទឹក បានចាប់ផ្តើមភ្ជាប់មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងទៅកាន់តំបន់ជនបទជុំវិញ។ យោងតាមវិគីភីឌា ខ្សែរថភ្លើង New York and Harlem Railroad នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលបានបើកនៅឆ្នាំ១៨៣២ ជាខ្សែដំបូងដែលផ្តល់សេវាដឹកអ្នកដំណើរប្រចាំថ្ងៃទៅកាន់ទីក្រុងញូវយ៉ក។ នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ផ្លូវដែក London and Greenwich Railway ដែលបើកនៅឆ្នាំ១៨៣៦ ក៏បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ដូចគ្នា។

ការដាក់ប្រព័ន្ធអគ្គិសនីនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់ ដោយអនុញ្ញាតឱ្យរថភ្លើងធ្វើដំណើរលឿនជាង ស្អាតជាង និងអាចដំណើរការក្នុងរូងក្រោមដីក្នុងតំបន់ទីក្រុងក្រាស់។ ប្រព័ន្ធដូចជា S-Bahn នៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង និង RER នៅទីក្រុងប៉ារីស បានក្លាយជាគំរូសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍរថភ្លើងជាយក្រុងទំនើប។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃការប្រើប្រាស់រថយន្តឯកជន និងការកសាងផ្លូវហាយវ៉េ បាននាំឱ្យប្រព័ន្ធជាច្រើននៅអាមេរិកខាងជើង និងអឺរ៉ុបធ្លាក់ចុះ។ ជាឧទាហរណ៍ ប្រព័ន្ធ Pacific Electric នៅ Los Angeles ត្រូវបានបិទដំណើរការ។ ទោះជាយ៉ាងណា វិបត្តិប្រេងនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និងការព្រួយបារម្ភអំពីបរិស្ថាន បានជំរុញឱ្យមានការវិនិយោគឡើងវិញលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរថភ្លើង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទីក្រុងជាច្រើនបានពង្រីក ឬសាងសង់ប្រព័ន្ធថ្មីៗ ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដូចជាចិន និងឥណ្ឌា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

រថភ្លើងជាយក្រុងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចទីក្រុង។ វាជួយភ្ជាប់អ្នកធ្វើការពីតំបន់លំនៅដ្ឋានទៅកាន់មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម ដោយកាត់បន្ថយតម្រូវការសម្រាប់ចំណតរថយន្តក្នុងទីក្រុង និងកាត់បន្ថយការកកស្ទះចរាចរណ៍។ តាមវិគីភីឌា ប្រព័ន្ធទាំងនេះជាញឹកញាប់ទទួលបានការឧបត្ថម្ភពីរដ្ឋាភិបាល ដោយសារអត្រាត្រឡប់ពីការលក់សំបុត្រ (farebox recovery ratio) ឈានដល់ត្រឹមតែ ៣០% ទៅ ៥០% នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន។ នៅអាស៊ី ប្រព័ន្ធមួយចំនួនមានប្រាក់ចំណេញ ខណៈដែលនៅអាមេរិកខាងជើង ការឧបត្ថម្ភមានកម្រិតខ្ពស់។ វត្តមានរបស់ស្ថានីយរថភ្លើងជាយក្រុង ក៏អាចជំរុញការអភិវឌ្ឍអចលនទ្រព្យជុំវិញ ដែលហៅថា ការអភិវឌ្ឍតម្រង់ទិសប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូន (transit-oriented development)។

តាមផ្នែកវប្បធម៌ រថភ្លើងជាយក្រុងបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណទីក្រុង។ ភាពយន្ត និងរឿងភាគទូរទស្សន៍ជាច្រើន បានប្រើប្រាស់រថភ្លើងជាយក្រុងជាទីតាំងសម្រាប់សាច់រឿង។ នៅប្រទេសជប៉ុន ការធ្វើដំណើរតាមរថភ្លើងដែលមានមនុស្សឈរកកកុញ បានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញានៃការខិតខំធ្វើការងារ។ ជារួម រថភ្លើងជាយក្រុងជួយភ្ជាប់សហគមន៍ និងជាកន្លែងជួបជុំប្រចាំថ្ងៃសម្រាប់មនុស្សគ្រប់មជ្ឈដ្ឋាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សរ៍ទី២១ រថភ្លើងជាយក្រុងកំពុងមានការវិវឌ្ឍយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ប្រទេសជាច្រើនកំពុងជំនួសក្បាលរថភ្លើងម៉ាស៊ូតដោយរថភ្លើងអគ្គិសនី ឬសូម្បីតែរថភ្លើងដើរដោយថាមពលអាគុយ និងហាយដ្រូសែន ដើម្បីកាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។ តាមវិគីភីឌា ប្រព័ន្ធ GO Transit នៅតំបន់តូរ៉ុនតូ កំពុងផ្លាស់ប្តូរទៅជាបណ្តាញរថភ្លើងប្រចាំតំបន់ (Regional Express Network) ដែលផ្តល់សេវាញឹកញាប់ពេញមួយថ្ងៃ ជំនួសឱ្យការធ្វើដំណើរតែក្នុងទិសដៅប្រញាប់ពេលព្រឹក និងល្ងាច។

ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ បានធ្វើឱ្យចំនួនអ្នកធ្វើដំណើរធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប ដោយប្រព័ន្ធជាច្រើនបាត់បង់អ្នកដំណើរយ៉ាងច្រើន។ ទោះជាយ៉ាងណា អាជ្ញាធរដឹកជញ្ជូនកំពុងសម្របខ្លួនដោយការផ្តល់កញ្ចប់សំបុត្របត់បែន និងសេវាក្រៅម៉ោងប្រញាប់ ដើម្បីទាក់ទាញអ្នកដំណើរដែលធ្វើការពីចម្ងាយតិចថ្ងៃ។ នៅទ្វីបអាស៊ី កំណើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃទីក្រុងបានជំរុញឱ្យមានការវិនិយោគដ៏ធំធេងលើប្រព័ន្ធរថភ្លើងថ្មីៗ ដូចជានៅក្នុងប្រទេសចិន ដែលមានខ្សែ CRH6 សម្រាប់សេវាជាយក្រុង និងនៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលកំពុងពង្រីកបណ្តាញ KRL Commuterline។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលទីក្រុងភ្នំពេញកំពុងរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័ស ការសិក្សាអំពីបទពិសោធន៍អន្តរជាតិក្នុងការអភិវឌ្ឍរថភ្លើងជាយក្រុងអាចផ្តល់ជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃ។ ការដាក់ប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនសាធារណៈដែលមានប្រសិទ្ធភាព អាចជួយកាត់បន្ថយការកកស្ទះ បង្កើនគុណភាពខ្យល់ និងជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រកបដោយនិរន្តរភាព។