ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា រដ្ឋសហព័ន្ធអាមេរិក (Confederate States of America) ឬហៅកាត់ថា សហព័ន្ធ (Confederacy) គឺជាសាធារណរដ្ឋផ្ដាច់ខ្លួនមួយដែលមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ ហើយមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៨៦១ ដល់ឆ្នាំ១៨៦៥ នៅភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក។ វិគីភីឌាបញ្ជាក់ថា រដ្ឋដែលបានប្រកាសផ្ដាច់ខ្លួនរួមមាន ១១ រដ្ឋគឺ សៅស៍ ការ៉ូឡាយណា មីស៊ីស៊ីពី ផ្លរីដា អាឡាបាម៉ា ចចជី ល្វីស៊ីយ៉ាណា តិចសាស វើជីនី អាកាន់សាស ទេនីស៊ី និង ន័រថ៍ ការ៉ូឡាយណា។

ការបង្កើតសហព័ន្ធនេះកើតឡើងបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក អាប្រាហាម លីនខុន ជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំ១៨៦០ ដែលភាគខាងត្បូងយល់ថាជាការគំរាមកំហែងដល់ទាសភាព ដូចបានរៀបរាប់ដោយវិគីភីឌា។ រដ្ឋទាំងនេះបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិកប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយមានគោលដៅសំខាន់ការពារ និងពង្រីកប្រព័ន្ធទាសភាព និងទប់ទល់នឹងឥទ្ធិពលប្រឆាំងទាសភាពពីភាគខាងជើង។ សហព័ន្ធត្រូវបានបរាជ័យក្នុងសង្គ្រាម ហើយត្រូវបានរំលាយចោលនៅឆ្នាំ១៨៦៥។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា ទឹកដីសហព័ន្ធគ្របដណ្តប់លើរដ្ឋចំនួន ១១ ដែលមានផ្ទៃដីសរុបប្រមាណ ១,៩៩៥,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (រួមទាំងដែនទឹក)។ រដ្ឋធានីដំបូងគឺទីក្រុងម៉ុងហ្គម៉ឺរី រដ្ឋអាឡាបាម៉ា ក្រោយមកត្រូវបានផ្លាស់ទៅទីក្រុងរីចម៉ុន រដ្ឋវើជីនីនៅឆ្នាំ១៨៦១។ ក្នុងរយៈពេលចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ទីក្រុងដាន់វីល វើជីនី ត្រូវបានចាត់ទុកជា "រដ្ឋធានីចុងក្រោយ" ដោយសារវិមាន Sutherlin ត្រូវបានប្រើជាកន្លែងស្នាក់នៅបណ្តោះអាសន្នរបស់ប្រធានាធិបតីដេវីស។

ប្រជាជនសរុបមានប្រមាណ ៩ លាននាក់ ក្នុងនោះរួមមានទាសករអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងចំនួន ៣,៥ លាននាក់ ដូចបានរៀបរាប់ដោយវិគីភីឌា។ មិនមែនប្រជាជនស្បែកសទាំងអស់សុទ្ធតែគាំទ្រការផ្ដាច់ខ្លួនទេ៖ នៅតំបន់ភ្នំអាប់ប៉ាឡាឈៀន ដូចជារដ្ឋវើជីនីខាងលិច (ដែលក្រោយក្លាយជារដ្ឋវែស វើជីនី) និងរដ្ឋទេនីស៊ីខាងកើត ប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតប្រឆាំងនឹងការផ្ដាច់ខ្លួន ហើយខ្លះបានប្រយុទ្ធឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ។ ក្រុមដើមកំណើតអាមេរិកាំងមួយចំនួនក៏បានចូលភាគីជាមួយសហព័ន្ធផងដែរ ដូចជាក្រុមឈីរុកគេដែលដឹកនាំដោយអេលៀស ប៊ូឌីណូត ដែលជាតំណាងរាស្ត្រសហព័ន្ធពីដែនដីឥណ្ឌា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការពិពណ៌នារបស់វិគីភីឌា ចលនាផ្ដាច់ខ្លួនបានចាប់ផ្ដើមនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៦០ នៅពេលដែលរដ្ឋសៅស៍ ការ៉ូឡាយណាបានប្រកាសផ្ដាច់ខ្លួនជាលើកដំបូង បន្ទាប់មកមានរដ្ឋចំនួន៦ទៀតនៅដើមឆ្នាំ១៨៦១។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៦១ សន្និបាតបណ្ដោះអាសន្នត្រូវបានរៀបចំនៅម៉ុងហ្គម៉ឺរី រដ្ឋអាឡាបាម៉ា ដែលបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ រួមទាំងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីមួយដែលមានសមាជិកដូចជា ជូដា បេនយ៉ាមីន (Judah P. Benjamin) ស្ទីវិន ម៉ាឡូរី (Stephen Mallory) និង អាឡិចសាន់ឌឺ ស្ទីវិន (Alexander H. Stephens) ជាអនុប្រធានាធិបតី។ លោក ជេហ្វឺសិន ដេវីស ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីសហព័ន្ធ (ដូចបង្ហាញក្នុងរូបថតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីឆ្នាំ១៨៦១)។

សង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨៦១ នៅពេលកងកម្លាំងសហព័ន្ធបានវាយប្រហារបន្ទាយហ្វតសាំថឺរ ក្នុងកំពង់ផែឆាលស្តុន។ វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា ក្នុងរយៈពេល៤ឆ្នាំបន្ទាប់ សមរភូមិធំៗជាច្រើនបានកើតឡើង ដូចជា សមរភូមិអានធៀម (Antietam) ដែលជាថ្ងៃបង្ហូរឈាមច្រើនជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេរិក សមរភូមិហ្គេតស៍បឺក (Gettysburg) និងការឡោមព័ទ្ធវិកស៍បឺក (Vicksburg)។ មេទ័ពធំៗដូចជា រ៉ូបឺត អី លី បានដឹកនាំកងទ័ពសហព័ន្ធដោយជោគជ័យខ្លះ ប៉ុន្តែទីបំផុតត្រូវបានយកឈ្នះដោយកងទ័ពសហរដ្ឋក្រោមការដឹកនាំរបស់មេទ័ព យូលីស៊ីស អេស ហ្គ្រេន (Ulysses S. Grant)។

សហព័ន្ធក៏បានប្រឈមនឹងបញ្ហាផ្ទៃក្នុងជាច្រើន រួមមានការប្រឆាំងនឹងការកេណ្ឌទ័ព (មានរូបផ្សាយប្រឆាំងដោយពួកយូនីននិយមភាគខាងត្បូង) កុប្បកម្មបាយនៅរីចម៉ុនឆ្នាំ១៨៦៣ និងការរត់ចោលជួររបស់ទាហាន។ ការចុះចាញ់របស់មេទ័ពលីនៅតុលាការអាប់ប៉ូម៉ាតុស នៅថ្ងៃទី ៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨៦៥ បានបញ្ចប់សង្គ្រាមជាផ្លូវការ។ លោកដេវីសត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅរដ្ឋចចជីនៅខែឧសភា ហើយរដ្ឋភាគខាងត្បូងត្រូវបានដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងយោធាក្នុងអំឡុងសម័យស្ថាបនាឡើងវិញ (Reconstruction) ដូចបានពិពណ៌នាដោយវិគីភីឌា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបញ្ជាក់ថា មូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ចរបស់សហព័ន្ធគឺកសិកម្ម ដោយពឹងផ្អែកលើការដាំដុះកប្បាស ថ្នាំជក់ និងស្ករអំពៅ ដែលផលិតដោយពលកម្មទាសករ។ កំពង់ផែនានាដូចជាញូវអរលីន (New Orleans) និងឆាលស្តុន គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញសំខាន់ ប៉ុន្តែការបិទខ្ទប់នាវាចរណ៍ដោយកងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋបានធ្វើឲ្យការធ្វើពាណិជ្ជកម្មធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។ រោងចក្រនៅមានតិចតួច ហើយប្រព័ន្ធផ្លូវដែកមិនទាន់មានស្តង់ដារដូចភាគខាងជើងឡើយ (ដូចបង្ហាញក្នុងផែនទីផ្លូវដែកឆ្នាំ១៨៦១)។

ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់សង្គ្រាម រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធបានបោះពុម្ពរូបិយប័ណ្ណជាតិ ដូចជាក្រដាសប្រាក់ ១០ ដុល្លារឆ្នាំ១៨៦២ ដែលមានរូបសង្ឃឹម (Hope) និងរូបរដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ R. M. T. Hunter និង C. G. Memminger។ ប៉ុន្តែអតិផរណាបានកើនឡើងជាង ៩០០០% នៅចុងសង្គ្រាម ធ្វើឲ្យប្រាក់ស្ទើរតែគ្មានតម្លៃ។

ខាងវប្បធម៌ វិគីភីឌាពន្យល់ថា សង្គមសហព័ន្ធត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយវណ្ណៈម្ចាស់ដីធំ ដែលប្រើប្រាស់ទាសករ។ គោលការណ៍ "សិទ្ធិរដ្ឋ" (states' rights) និងភាពស្មោះត្រង់ចំពោះស្ថាប័នទាសភាពបានជ្រួតជ្រាបក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហព័ន្ធ។ សាសនាគ្រិស្តប្រូតេស្តង់បានដើរតួនាទីសំខាន់ ហើយព្រះវិហារភាគខាងត្បូងបានបំបែកចេញពីនិកាយភាគខាងជើងដើម្បីគាំទ្រទាសភាព (ដូចការប្រជុំនៅវិហារ St. John’s Episcopal ក្នុងឆ្នាំ១៨៦១)។ សហព័ន្ធក៏បានផលិតនិមិត្តសញ្ញាជាតិដូចជា ទង់ជាតិចម្បាំង (battle flag) ត្រាប្រៃសនីយ៍ដែលមានរូបចច វ៉ាស៊ីនតោន និងឯកសណ្ឋានយោធាប្លែកៗ ដូចបង្ហាញក្នុងឯកសារពីសម័យនោះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា កេរដំណែលនៃសហព័ន្ធរដ្ឋអាមេរិកនៅតែបង្កឲ្យមានភាពចម្រូងចម្រាស់នៅក្នុងសង្គមអាមេរិកបច្ចុប្បន្ន។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម អង្គការដូចជាក្រុមឃ្លូក្លាក់ក្លេន (Ku Klux Klan) និងចលនាបដិវដ្ដផ្សេងៗបានប្រើប្រាស់និមិត្តសញ្ញាសហព័ន្ធដើម្បីគាបសង្កត់ជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំង។ រូបសំណាកបុគ្គលសំខាន់ៗនៃសហព័ន្ធដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ បានក្លាយជាចំណុចកណ្ដាលនៃការជជែកដេញដោលអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ការចងចាំ និងយុត្តិធម៌ពូជសាសន៍។

ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ចលនា Black Lives Matter បានជំរុញឲ្យមានការដករូបសំណាកនិងការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះសាលារៀនដែលមានឈ្មោះមេដឹកនាំសហព័ន្ធ។ ការយល់ដឹងពីប្រវត្តិនៃសហព័ន្ធរដ្ឋអាមេរិក ជួយបំភ្លឺពីឫសគល់នៃបញ្ហាវិសមភាពនិងការបែងចែកនយោបាយនៅសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃ ដូចបានវិភាគដោយអ្នកសិក្សានានា។