ខុងជឺនិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ខុងជឺនិយម (Confucianism) ឬ លទ្ធិរ៉ូ (Ruism) គឺជាប្រព័ន្ធនៃទស្សនវិជ្ជា សីលធម៌ និងរបៀបរស់នៅ ដែលមានដើមកំណើតនៅប្រទេសចិនសម័យបុរាណ។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ខុងជឺនិយមត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយទស្សនវិទូខុងជឺ (Confucius) ក្នុងសម័យសាលាទស្សនវិជ្ជារយកោដិ (Hundred Schools of Thought) ហើយផ្តោតសំខាន់លើគុណធម៌ សុខដុមរមនាក្នុងសង្គម និងករណីយកិច្ចចំពោះគ្រួសារ។ ខុងជឺនិយមរួមបញ្ចូលទាំងទស្សនវិជ្ជា សីលធម៌ និងទ្រឹស្តីនៃការគ្រប់គ្រងរដ្ឋ ហើយអាចត្រូវបានចាត់ទុកជាសាសនាមួយដោយសារមានវិហារ និងពិធីគោរពបូជាខុងជឺជា “ព្រះនៃវប្បធម៌” (文帝)។ គោលការណ៍គ្រឹះរបស់ខុងជឺនិយមរួមមាន មនុស្សធម៌ (ren) យុត្តិធម៌ (yi) សីល (li) និងប្រាជ្ញា (zhi) ដែលបង្កើតជាក្រមសីលធម៌សម្រាប់បុគ្គល និងអ្នកដឹកនាំ។ ប្រព័ន្ធនេះបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅទៅលើវប្បធម៌ និងរបៀបគ្រប់គ្រងនៅតំបន់អាស៊ីបូព៌ាអស់រយៈពេលជាងពីរពាន់ឆ្នាំ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ខុងជឺនិយមមានដើមកំណើតនៅក្នុងរដ្ឋលូ (ឥឡូវជាខេត្តសានទុង ភាគខាងកើតប្រទេសចិន) ក្នុងសម័យរាជវង្សចូវ (១០៤៦-២៥៦ មុនគ.ស.)។ យោងតាម Wikipedia ក្រៅពីខុងជឺ មានទស្សនវិទូសំខាន់ៗដូចជា មេនស្យឺស (Mencius) និងស៊ុនហ្ស៊ី (Xunzi) ដែលបានអភិវឌ្ឍគំនិតខុងជឺនិយមបន្ថែម។ ពីទីនោះ ទស្សនៈនេះបានរីករាលដាលទៅកូរ៉េ ជប៉ុន វៀតណាម និងតំបន់ផ្សេងទៀតតាមរយៈការដណ្តើមអំណាចនិងវប្បធម៌ចិន។ ទីតាំងកំណើតរបស់ទស្សនវិទូខុងជឺនិយមសំខាន់ៗប្រមូលផ្តុំនៅតំបន់ភាគខាងកើតប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្ន ដូចបង្ហាញក្នុងផែនទីខាងលើ។

សព្វថ្ងៃនេះ ខុងជឺនិយមមិនមែនជាសាសនាដែលមានសមាជិកច្បាស់លាស់ទេ ប៉ុន្តែតម្លៃនិងការអនុវត្តរបស់វាត្រូវបានដក់ជាប់ក្នុងសង្គមអាស៊ីជាច្រើន។ ប្រជាជនរាប់រយលាននាក់នៅប្រទេសចិន តៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង កូរ៉េខាងជើង ជប៉ុន និងវៀតណាម ព្រមទាំងសហគមន៍ជនភៀសខ្លួនចិននៅទូទាំងពិភពលោក បានប្រតិបត្តិទំនៀមទម្លាប់ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងខុងជឺនិយមក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។ ឥទ្ធិពលខុងជឺនិយមក៏អាចរកឃើញតាមរយៈការគោរពដូនតា និងទស្សនៈស្តីពីតួនាទីសង្គម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ខុងជឺ (គ.ស ៥៥១-៤៧៩ មុនគ.ស.) ជាគ្រូបង្រៀន អ្នកនយោបាយ និងទស្សនវិទូ ដែលគំនិតរបស់គាត់ត្រូវបានចងក្រងដោយសិស្សនៅក្នុងសៀវភៅ “អាណាឡេក” (Analects) និងសៀវភៅក្រៅពីនេះដូចជា “សៀវភៅទាំងប្រាំ” (Five Classics)។ តាម Wikipedia ខុងជឺបានបង្រៀនអំពីសារៈសំខាន់នៃការបណ្តុះគុណធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន ការគោរពប្រពៃណី និងការបម្រើសង្គមតាមរយៈតួនាទីដែលបានកំណត់។

ក្នុងរាជវង្សហាន (២០៦ មុនគ.ស. - ២២០ គ.ស.) ខុងជឺនិយមត្រូវបានលើកតំកើងជាឧត្តមគតិរដ្ឋ ហើយក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃប្រព័ន្ធអប់រំនិងការជ្រើសរើសមន្ត្រីរាជការ តាមរយៈប្រព័ន្ធប្រឡងយកជ័យ (Imperial examination) ដែលធ្វើឲ្យចំណេះដឹងខុងជឺនិយមជាមាគ៌ាដើម្បីឡើងឋានៈសង្គម។ អស់រយៈពេលជាងពីរពាន់ឆ្នាំ រាជវង្សនានាបានប្រើប្រាស់ខុងជឺនិយមដើម្បីរក្សាស្ថិរភាពសង្គម។

នៅសម័យរាជវង្សសុង (៩៦០-១២៧៩) លទ្ធិខុងជឺថ្មី (Neo-Confucianism) បានលេចឡើង ដោយរួមបញ្ចូលគំនិតព្រះពុទ្ធសាសនានិងតាវនិយម ដើម្បីពន្យល់ពីធម្មជាតិនៃចក្រវាល និងគោលការណ៍សីលធម៌។ ទស្សនវិទូដូចជា ជូស៊ី (Zhu Xi) បានធ្វើឲ្យខុងជឺនិយមក្លាយជាប្រព័ន្ធដែលមានលក្ខណៈទ្រឹស្តីកាន់តែស៊ីជម្រៅ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ២០ ខុងជឺនិយមត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាឧបសគ្គដល់ការធ្វើទំនើបកម្ម ហើយចលនាបដិវត្តវប្បធម៌នៅចិន (១៩៦៦-១៩៧៦) បានព្យាយាមលុបបំបាត់វាចោល។ ប៉ុន្តែនៅតំបន់ផ្សេងៗដូចជាតៃវ៉ាន់ និងសហគមន៍ចិននៅបរទេស ខុងជឺនិយមបានបន្តរស់រានមានជីវិត ហើយចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ មានការរស់ឡើងវិញយ៉ាងខ្លាំងនៅចិនដីគោក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ខុងជឺនិយមបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវប្បធម៌អាស៊ីជាច្រើន ជាពិសេសទាក់ទងនឹងឋានានុក្រមគ្រួសារ ការគោរពអ្នកចាស់ទុំ (filial piety) និងការឲ្យតម្លៃខ្ពស់លើការអប់រំ។ យោងតាម Wikipedia ពិធីបូជាដូនតា និងពិធីសាសនាផ្សេងៗនៅតែត្រូវបានប្រារព្ធឡើង ដូចជាពិធីបុណ្យខុងជឺនៅឈីហ្វូ ខេត្តសានទុង ដែលជាកន្លែងកំណើតរបស់ខុងជឺ និងពិធីផ្សេងៗនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ាទាំងមូល។ វប្បធម៌ខុងជឺក៏សង្កត់ធ្ងន់លើភាពសុខដុមក្នុងគ្រួសារ និងសហគមន៍ ដែលជារឿយៗនាំឲ្យមានបណ្តាញគាំទ្រសង្គមរឹងមាំ ប៉ុន្តែក៏អាចដាក់សម្ពាធលើបុគ្គលឲ្យគោរពតាមបទដ្ឋានក្រុម។

ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច អ្នកសិក្សាមួយចំនួនបានភ្ជាប់កំណើនសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងឆាប់រហ័សរបស់ប្រទេសជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង សិង្ហបុរី និងចិន ទៅនឹងតម្លៃខុងជឺនិយមដូចជាការសន្សំសំចៃ ការខិតខំធ្វើការ ការគោរពអំណាច និងការផ្តោតលើការអប់រំ។ ទ្រឹស្តីនេះត្រូវបានហៅថា “មូលធននិយមខុងជឺ” (Confucian capitalism) ឬ “តម្លៃអាស៊ី” (Asian values) ហើយធ្លាប់ជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្តៅគគុកក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០។ ទោះយ៉ាងណា ក៏មានការរិះគន់ថាប្រព័ន្ធតម្លៃនេះអាចរារាំងសេរីភាពបុគ្គល និងការច្នៃប្រឌិតថ្មីៗផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទសម័យទំនើប ខុងជឺនិយមកំពុងត្រូវបានរស់ឡើងវិញក្នុងនាមជាឧបករណ៍វប្បធម៌និងនយោបាយ។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia វិហារខុងជឺថ្មីៗដូចជានៅលីវចូវ (Liuzhou) កំពុងត្រូវបានសាងសង់ និងជួសជុលឡើងវិញ ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលចិនបានវិនិយោគក្នុងការស្តារពិធីបុរាណ ដើម្បីពង្រឹងមោទនភាពជាតិ និងស្ថិរភាពសង្គម។ ក្រៅពីនេះ សាកលវិទ្យាល័យនានាក្នុងតំបន់អាស៊ីបានបើកកម្មវិធីសិក្សាអំពីខុងជឺនិយម ហើយការសន្ទនាអន្តរជាតិអំពី “តម្លៃអាស៊ី” នៅតែបន្ត ជាពិសេសក្នុងបរិបទនៃការកើនឡើងនៃឥទ្ធិពលចិនលើឆាកពិភពលោក។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ខុងជឺនិយមមានភាពពាក់ព័ន្ធតាមរយៈសហគមន៍ចិន-ខ្មែរដែលតែងប្រតិបត្តិទំនៀមគោរពដូនតាបែបខុងជឺ និងទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធរវាងកម្ពុជាជាមួយប្រទេសចិន និងប្រទេសផ្សេងទៀតក្នុងវប្បធម៌ខុងជឺ។ ការយល់ដឹងអំពីខុងជឺនិយមអាចជួយពង្រឹងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់ ជាពិសេសនៅពេលដែលកម្ពុជាកំពុងទទួលឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ពីប្រទេសចិនកាន់តែខ្លាំងឡើង។