ទិដ្ឋភាពទូទៅ

តាមនិយមន័យរបស់សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ពន្ធលើការប្រើប្រាស់គឺជាពន្ធដែលយកលើការចំណាយសម្រាប់ទំនិញនិងសេវាកម្ម។ មូលដ្ឋានពន្ធនេះគឺចំនួនទឹកប្រាក់ដែលអ្នកប្រើប្រាស់បានចំណាយជាក់ស្តែង។ តាមធម្មតា ពន្ធប្រភេទនេះគេចាត់ទុកថាជាពន្ធប្រយោល (indirect tax) ដូចជាពន្ធលក់ (sales tax) និងអាករលើតម្លៃបន្ថែម (VAT)។ ប៉ុន្តែក៏អាចមានទម្រង់ជាពន្ធផ្ទាល់លើបុគ្គល ដែលគេហៅថា "ពន្ធចំណាយ" (expenditure tax) ដោយយកពន្ធលើប្រាក់ចំណូលដកនឹងប្រាក់សន្សំ។

ពន្ធលើការប្រើប្រាស់មានភាពខុសគ្នាពីពន្ធលើប្រាក់ចំណូលត្រង់ចំណុចស្នូល៖ ពន្ធលើប្រាក់ចំណូលយកពីអ្វីដែលបុគ្គលរកបាន ខណៈពន្ធលើការប្រើប្រាស់យកពីអ្វីដែលគេចំណាយ។ ប្រទេសជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោកនិយមប្រើពន្ធនេះ ព្រោះវាមានភាពសាមញ្ញក្នុងការប្រមូល និងជំរុញឱ្យប្រជាជនសន្សំនិងវិនិយោគ ដោយសារតែប្រាក់សន្សំមិនត្រូវបានយកពន្ធ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

នាពេលបច្ចុប្បន្ន ពន្ធលើការប្រើប្រាស់ត្រូវបានអនុវត្តស្ទើរតែគ្រប់ប្រទេសទូទាំងសកលលោក។ អាករលើតម្លៃបន្ថែម (VAT) គឺជាទម្រង់ដែលរីករាលដាលបំផុត ដោយបណ្តាប្រទេសជាង ១៦០ បានដំណើរការប្រព័ន្ធ VAT រួមមានប្រទេសនៅសហភាពអឺរ៉ុប កម្ពុជា ថៃ វៀតណាម និងជប៉ុនជាដើម។ ចំណែកសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ មិនមានពន្ធ VAT កម្រិតជាតិទេ តែប្រើពន្ធលក់ (sales tax) ដែលខុសគ្នាពីរដ្ឋមួយទៅរដ្ឋមួយ។

នៅក្នុងទិដ្ឋភាពប្រជាជន ពន្ធលើការប្រើប្រាស់បង្កើតផលប៉ះពាល់ខុសៗគ្នាដោយសារតែលក្ខណៈ "រេក្រេសុីវ" (regressive) របស់វា។ លក្ខណៈនេះមានន័យថាប្រជាជនដែលមានចំណូលទាបត្រូវបង់ពន្ធក្នុងភាគរយខ្ពស់ជាងធៀបនឹងប្រាក់ចំណូលសរុប ដោយសារតែពួកគេចំណាយស្ទើរតែទាំងអស់លើទំនិញមូលដ្ឋាន កាលណាអ្នកមានអាចសន្សំប្រាក់មួយចំណែកធំ។ ដើម្បីកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់នេះ រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសជាច្រើនបានដាក់ចេញអត្រាពិសេស ឬការលើកលែងពន្ធសម្រាប់មុខទំនិញចាំបាច់ដូចជាអាហារ ឱសថ និងសេវាអប់រំ។ នៅកម្ពុជា អាករលើតម្លៃបន្ថែមមានអត្រា ១០% សម្រាប់ទំនិញនិងសេវាកម្មទូទៅ ប៉ុន្តែមានការលើកលែងមួយចំនួនដើម្បីជួយសម្រួលដល់ជីវភាពប្រជាពលរដ្ឋក្រីក្រ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ពន្ធលើការប្រើប្រាស់មិនមែនជាគំនិតថ្មីទេ។ ប្រវត្តិនៃការយកពន្ធលើទំនិញមានតាំងពីសម័យបុរាណ នៅពេលដែលអាណាចក្រនានាដូចជាអាណាចក្ររ៉ូមបានប្រមូលពន្ធនាំចូលនិងពន្ធទីផ្សារ។ នៅយុគសម័យកណ្តាល ពន្ធឆ្លងកាត់ (tolls) និងពន្ធជួញដូរបានក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់រាជានិយម។

ការវិវត្តទៅជាពន្ធប្រើប្រាស់ទំនើបបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី ២០។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដែលដាក់អនុវត្តអាករលើតម្លៃបន្ថែម (VAT) ដែលបង្កើតឡើងដោយអ្នកសេដ្ឋកិច្ចជើងចាស់ឈ្មោះ Maurice Lauré។ ប្រព័ន្ធ VAT បានបង្ហាញប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងបានរីករាលដាលទៅកាន់បណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបភាគច្រើននៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ និង ១៩៧០។ បន្តិចម្តងៗ VAT ត្រូវបានទទួលយកដោយប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ រួមទាំងប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ផងដែរ។

នៅប្រទេសកម្ពុជា អាករលើតម្លៃបន្ថែមត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងកំណៃទម្រង់ពន្ធដារនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ក្រោមការគាំទ្រពីមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ (IMF) និងដៃគូអភិវឌ្ឍន៍នានា។ ការណែនាំ VAT បានជំនួសប្រព័ន្ធពន្ធប្រយោលចាស់ដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាព និងងាយបង្កឱ្យមានការកេងចំណេញពន្ធតាមខ្សែបណ្តាញផលិតកម្ម។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធលើការប្រើប្រាស់ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានអត្ថប្រយោជន៍សំខាន់មួយចំពោះការជំរុញកំណើនរយៈពេលវែង។ មិនដូចពន្ធលើប្រាក់ចំណូលដែលអាចកាត់បន្ថយលទ្ធភាពសន្សំទេ ពន្ធប្រើប្រាស់ផ្តល់ការលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រជាជនពន្យារការចំណាយ និងសន្សំប្រាក់សម្រាប់វិនិយោគ។ អ្នកសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើនគាំទ្រពន្ធប្រភេទនេះថាមានភាពអព្យាក្រឹត (neutral) និងមិនបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយទីផ្សារ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ផលប៉ះពាល់រេក្រេសុីវរបស់វានៅតែជាចំណុចខ្វះខាតធំមួយ ដែលរដ្ឋាភិបាលត្រូវតម្រូវតាមរយៈគោលនយោបាយសង្គមដូចជាការផ្តល់ជំនួយផ្ទាល់ដល់អ្នកក្រ។

នៅក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ពន្ធលើការប្រើប្រាស់អាចក្លាយជាប្រធានបទនយោបាយរសើប។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងមួយគឺចលនា Gilets Jaunes (អាវយឺតពណ៌លឿង) នៅប្រទេសបារាំងក្នុងឆ្នាំ ២០១៨។ ចលនានេះបានផ្ទុះឡើងបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបារាំងប្រកាសដំឡើងពន្ធលើប្រេងឥន្ធនៈ ដែលជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយបរិស្ថាន ក៏ប៉ុន្តែវាប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ដល់ជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញ។ ករណីនេះបង្ហាញឱ្យឃើញពីគម្លាតរវាងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងការទទួលយកពីសង្គម។ នៅកម្ពុជា ពន្ធប្រើប្រាស់មិនទាន់បានក្លាយជាប្រធានបទតវ៉ាធំដុំនៅឡើយទេ តែការយល់ដឹងអំពីបន្ទុកពន្ធកំពុងកើនឡើងជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ពន្ធលើការប្រើប្រាស់មានភាពពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់អ្នកអានរបស់ KhmerPulse ដោយសារមូលហេតុមួយចំនួន។

ទីមួយ ការពង្រីកវិសាលភាពពន្ធទៅលើសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល។ នៅកម្ពុជា រដ្ឋាភិបាលបានដាក់ឱ្យអនុវត្ត VAT លើសេវាកម្មឌីជីថលចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២២ ក្នុងគោលបំណងប្រមូលពន្ធពីក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាធំៗដូចជា Google, Facebook និង Netflix ដែលផ្តល់សេវានៅកម្ពុជា។ នេះជាជំហានមួយស្របតាមនិន្នាការសកលក្នុងការធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថលបានរួមចំណែកស្មើភាពគ្នាខាងសារពើពន្ធ។

ទីពីរ កិច្ចពិភាក្សាស្តីពីកំណែទម្រង់ពន្ធអន្តរជាតិ។ ក្រោមក្របខ័ណ្ឌ OECD កិច្ចព្រមព្រៀងពន្ធអប្បបរមាសកល (Global Minimum Tax) អាចជំរុញឱ្យប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដូចកម្ពុជាត្រូវពឹងផ្អែកលើពន្ធប្រើប្រាស់ដូចជា VAT ឱ្យបានកាន់តែខ្លាំង ដើម្បីរក្សាចំណូលជាតិ។ នេះគឺជាប្រធានបទដែលនឹងបន្តជះឥទ្ធិពលដល់គោលនយោបាយសារពើពន្ធក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំខាងមុខ។

ទីបី អតិផរណានិងការចំណាយជីវភាព។ ការកើនឡើងថ្លៃទំនិញនិងសេវានាំឱ្យចំណូល VAT កើនស្វ័យប្រវត្តិ ប៉ុន្តែក៏ធ្វើឱ្យបន្ទុកលើគ្រួសារកើនផងដែរ ដែលជាបញ្ហាប្រឈមមួយសម្រាប់អ្នករៀបចំគោលនយោបាយ។

ជាចុងក្រោយ ការពន្ធបៃតង (green taxes) ដូចជាពន្ធលើកាបូន (carbon tax) កំពុងត្រូវបានពិភាក្សាក្នុងតំបន់អាស៊ានជាឧបករណ៍ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ ពន្ធលើកាបូនក៏ជាប្រភេទនៃពន្ធលើការប្រើប្រាស់ដែរ ហើយថ្វីបើកម្ពុជាមិនទាន់បានអនុវត្តក៏ដោយ ក៏គោលការណ៍នេះអាចក្លាយជារឿងសំខាន់នៅថ្ងៃអនាគត។