ជំងឺស្ទះសួតរ៉ាំរ៉ៃ (COPD)
ទិដ្ឋភាពទូទៅ
ប្រភព: Wikipedia
ជំងឺស្ទះសួតរ៉ាំរ៉ៃ (Chronic Obstructive Pulmonary Disease - COPD) គឺជាជំងឺសួតដែលធ្វើឱ្យការដកដង្ហើមកាន់តែពិបាកឡើងៗជាលំដាប់ និងមិនអាចព្យាបាលឱ្យជាសះស្បើយពេញលេញបានឡើយនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ យោងតាមវីគីភីឌា ជំងឺនេះកើតឡើងនៅពេលដែលផ្លូវដង្ហើម និងជាលិកាសួតត្រូវបានបំផ្លាញ បណ្តាលឱ្យលំហូរខ្យល់ចូលសួតថយចុះ និងការផ្លាស់ប្តូរអុកស៊ីសែនមិនមានប្រសិទ្ធភាព។ COPD រួមបញ្ចូលនូវស្ថានភាពពីរយ៉ាងគឺ រលាកទងសួតរ៉ាំរ៉ៃ (chronic bronchitis) ដែលសម្គាល់ដោយការក្អករ៉ាំរ៉ៃ និងការបង្កើតស្លសច្រើន និងជំងឺសួតរីកធំ (emphysema) ដែលធ្វើឱ្យរន្ធខ្យល់តូចៗ (alveoli) ត្រូវខូចខាត។ ទោះបីមិនអាចព្យាបាលជាសះស្បើយបានក្តី ការព្យាបាល និងការកែប្រែរបៀបរស់នៅអាចជួយគ្រប់គ្រងរោគសញ្ញា និងពន្យឺតការវិវត្តរបស់ជំងឺបាន។
មូលហេតុ និងកត្តាហានិភ័យ
ប្រភព: Wikipedia
កត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមានជំងឺ COPD គឺការទទួលជាតិពុលតាមផ្លូវដង្ហើមក្នុងរយៈពេលយូរ ជាពិសេសផ្សែងបារី។ វីគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា ការជក់បារីជាបុព្វហេតុនៃករណី COPD ប្រមាណ ៨០-៩០% នៅក្នុងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍។ ការស្រូបផ្សែងបារីពីអ្នកដទៃ (second-hand smoke) ក៏អាចបង្កើនហានិភ័យផងដែរ។ កត្តាហានិភ័យផ្សេងទៀតរួមមាន ការបំពុលខ្យល់ក្នុងផ្ទះ (ដូចជាផ្សែងចង្ក្រានចម្អិនអាហារដោយប្រើឥន្ធនៈរឹង) ការបំពុលខ្យល់ក្រៅផ្ទះ ធូលី និងសារធាតុគីមីនៅតាមកន្លែងការងារ និងការឆ្លងមេរោគផ្លូវដង្ហើមញឹកញាប់ក្នុងវ័យកុមារ ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ការលូតលាស់សួត។ លើសពីនេះ កត្តាហ្សែនក៏មានតួនាទីផងដែរ៖ កង្វះជាតិប្រូតេអ៊ីនអាល់ហ្វា-១ អង់ទីទ្រីបស៊ីន (Alpha-1 antitrypsin deficiency) គឺជាលក្ខខណ្ឌហ្សែនដែលអាចឈានទៅរក COPD សូម្បីតែចំពោះអ្នកមិនជក់បារីក៏ដោយ។
រោគសញ្ញា និងការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ
ប្រភព: Wikipedia
រោគសញ្ញាដំបូងនៃ COPD អាចរួមមាន ក្អករ៉ាំរ៉ៃ ជារឿយៗមានស្លស (ហៅថា «ក្អករបស់អ្នកជក់បារី») ថប់ដង្ហើម ជាពិសេសពេលប្រឹងប្រែង សម្លេងផ្លូវដង្ហើមដូចជាដកដង្ហើមចេញមានសូរឡក (wheezing) និងតឹងទ្រូង។ យូរៗទៅ អ្នកជំងឺអាចជួបប្រទះនូវការស្ទះសួតកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ (exacerbations) ដែលអាចនាំទៅដល់ការបរាជ័យផ្លូវដង្ហើម និងគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ តាមវីគីភីឌា ការពិនិត្យរាងកាយអាចរកឃើញទ្រូងរាងថាស (barrel chest) ដែលបណ្តាលមកពីការឡើងពេញខ្យល់នៃសួត។
ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យច្បាស់លាស់ត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈតេស្តស្ពៃរ៉ូម៉ែត្រី (spirometry) ដែលវាស់បរិមាណខ្យល់ដែលអ្នកជំងឺអាចផ្លុំចេញបានក្នុងរយៈពេលមួយវិនាទី (FEV1) ប្រៀបធៀបនឹងបរិមាណខ្យល់សរុបដែលផ្លុំចេញ (FVC)។ ប្រសិនបើសមាមាត្រ FEV1/FVC តិចជាង 0.7 ក្រោយពេលប្រើថ្នាំពង្រីកទងសួត (post-bronchodilator) ជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការស្ទះផ្លូវដង្ហើម។ ការថតកាំរស្មីអ៊ិច (X-ray) ឬ CT scan អាចត្រូវបានប្រើដើម្បីវាយតម្លៃស្ថានភាពសួត និងមិនរាប់បញ្ចូលជំងឺផ្សេងៗ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រភព: Wikipedia
ការពិពណ៌នាអំពីជំងឺសួតដែលស្រដៀងនឹង COPD មានតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ យោងតាមវីគីភីឌា លោក Giovanni Battista Morgagni ដែលជាគ្រូពេទ្យជនជាតិអ៊ីតាលី បានពណ៌នាពីជំងឺសួតរីកធំ (emphysema) នៅឆ្នាំ ១៧៦៩ ដោយផ្អែកលើការវះកាត់សាកសព។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ វេជ្ជបណ្ឌិតបារាំង René Laennec ដែលជាអ្នកបង្កើតឧបករណ៍ស៊ែវដង្ហើម (stethoscope) បានសិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅអំពីជំងឺរលាកទងសួតរ៉ាំរ៉ៃ និងសួតរីកធំ ដោយហៅថា «catarrhe sec» ។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០ ពាក្យថា «ជំងឺស្ទះសួតរ៉ាំរ៉ៃ» (COPD) ត្រូវបានគេចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់ដើម្បីរួមបញ្ចូលទាំងជំងឺរលាកទងសួតរ៉ាំរ៉ៃ និងសួតរីកធំ ហើយការយល់ដឹងអំពីជំងឺនេះបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដោយសារការស្រាវជ្រាវផ្នែកសរីរវិទ្យាសួត។
ការព្យាបាល និងការគ្រប់គ្រង
ប្រភព: Wikipedia
តាមវីគីភីឌា ទោះបីជា COPD មិនអាចព្យាបាលជាសះស្បើយបានក្តី ការព្យាបាលអាចជួយសម្រាលរោគសញ្ញា បង្ការការស្ទះសួតធ្ងន់ធ្ងរ និងបង្កើនគុណភាពជីវិតរបស់អ្នកជំងឺ។ វិធានការសំខាន់បំផុតសម្រាប់អ្នកជំងឺដែលជក់បារី គឺការផ្តាច់បារី។ ថ្នាំព្យាបាលរួមមាន ថ្នាំពង្រីកទងសួត (bronchodilators) ដូចជាក្រុម beta-2 agonists និង anticholinergics ដែលជួយបន្ធូរសាច់ដុំផ្លូវដង្ហើម និងថ្នាំស្តេរ៉ូអ៊ីតសម្រាប់ស្រូប (inhaled corticosteroids) ដើម្បីកាត់បន្ថយការរលាក។ ថ្នាំផ្សំដែលផ្ទុកសារធាតុទាំងពីរប្រភេទក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទូទៅដែរ។
សម្រាប់ដំណាក់កាលធ្ងន់ធ្ងរ ការព្យាបាលដោយអុកស៊ីសែនរយៈពេលវែងអាចចាំបាច់ដើម្បីរក្សាកម្រិតអុកស៊ីសែនក្នុងឈាម។ កម្មវិធីស្តារសួតឡើងវិញ (pulmonary rehabilitation) ដែលរួមបញ្ចូលការហាត់ប្រាណ ការអប់រំ និងការគាំទ្រផ្លូវចិត្ត អាចជួយបង្កើនសមត្ថភាពមុខងារ។ ក្នុងករណីមួយចំនួន ការវះកាត់កាត់បន្ថយបរិមាណសួត (lung volume reduction) ឬការប្តូរសួតអាចត្រូវបានពិចារណា។
ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន
ប្រភព: Wikipedia
បច្ចុប្បន្ននេះ ជំងឺស្ទះសួតរ៉ាំរ៉ៃ (COPD) គឺជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈដ៏សំខាន់ទូទាំងពិភពលោក។ យោងតាមទិន្នន័យដែលបានដកស្រង់ក្នុងវីគីភីឌាពីអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) COPD ជាមូលហេតុនៃការស្លាប់ដែលស្ថិតនៅលំដាប់ទី ៣ បន្ទាប់ពីជំងឺបេះដូង និងជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ហើយមានមនុស្សរាប់លាននាក់ទទួលរងផលប៉ះពាល់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ប្រទេសដែលមានចំណូលទាប និងមធ្យមដូចជាប្រទេសកម្ពុជា ប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាដោយសារការជក់បារីរីករាលដាល ការប្រើឥន្ធនៈរឹងសម្រាប់ចម្អិនអាហារ និងការបំពុលខ្យល់។ ការបង្កើនការយល់ដឹង និងកម្មវិធីផ្តាច់បារី គឺជាគន្លឹះក្នុងការទប់ស្កាត់ជំងឺនេះនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ
មិនទាន់មានអត្ថបទទេ។