ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ គឺជាអំពើឧក្រិដ្ឋមួយចំនួនដែលប្រព្រឹត្តឡើងជាផ្នែកនៃការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំប្រឆាំងនឹងជនស៊ីវិល។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ឧក្រិដ្ឋកម្មនេះខុសពីឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម ព្រោះវាអាចប្រព្រឹត្តបានទាំងក្នុងពេលសន្តិភាព និងពេលសង្គ្រាម ហើយអាចប្រឆាំងនឹងជនជាតិរបស់ខ្លួនឯងក៏ដូចជាជនបរទេសផងដែរ។ អំពើដែលរាប់ជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិរួមមាន ការសម្លាប់ ការប្រល័យពូជសាសន៍ (ក្នុងករណីដែលមិនមែនជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ពេញលក្ខណៈ) ការធ្វើទាសភាព ការនិរទេសដោយបង្ខំ ការចាប់ដាក់គុកដោយខុសច្បាប់ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភសេពសន្ធវៈ ការបាត់ខ្លួនដោយបង្ខំ និងអំពើនិយពូជសាសន៍ជាដើម។

ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ រួមជាមួយឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មឈ្លានពាន គឺជាឧក្រិដ្ឋកម្មស្នូលមួយនៃច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ។ យោងតាម Wikipedia ឧក្រិដ្ឋកម្មនេះគ្មានការកំណត់ពេលវេលា ឬដែនសមត្ថកិច្ចសម្រាប់ការកាត់ទោសឡើយ ពោលគឺអាចត្រូវបានកាត់ទោសគ្រប់ពេល និងគ្រប់ទីកន្លែង មិនថាប្រព្រឹត្តដោយអ្នកណា ឬនៅកន្លែងណាក៏ដោយ។ គោលការណ៍នេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្នែកនៃច្បាប់ទម្លាប់អន្តរជាតិ និងត្រូវបានចែងក្នុងលក្ខន្តិកៈក្រុងរ៉ូមនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិមិនស្គាល់ព្រំដែនភូមិសាស្ត្រទេ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ឧក្រិដ្ឋកម្មនេះបានកើតឡើងនៅស្ទើរគ្រប់ទ្វីប៖ អឺរ៉ុប (ការសម្លាប់រង្គាលដោយណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់) អាស៊ី (របបខ្មែរក្រហម ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២) អាហ្វ្រិក (ការប្រល័យពូជសាសន៍នៅរវ៉ាន់ដា អំពើឃោរឃៅនៅកុងហ្គោ) និងអាមេរិកឡាទីន (របបយោធានៅអាហ្សង់ទីន និងឈីលី)។ ជនរងគ្រោះគឺជាជនស៊ីវិល ដោយមិនគិតពីសញ្ជាតិ ជនជាតិ សាសនា ឬភេទ។ ពួកគេអាចជាជនជាតិដើមនៃរដ្ឋដែលប្រព្រឹត្ត ឬជាជនបរទេសដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ។

អ្នកប្រព្រឹត្តអាចជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល កងកម្លាំងសន្តិសុខ ក្រុមប្រដាប់អាវុធ ឬអង្គភាពនយោបាយផ្សេងៗ។ គោលគំនិតសំខាន់គឺថា អំពើទាំងនេះត្រូវតែជាផ្នែកនៃការវាយប្រហារដែលមានលក្ខណៈទូលំទូលាយ ឬជាប្រព័ន្ធ មិនមែនជាឧប្បត្តិហេតុឯកោនោះទេ។ នៅប្រទេសអាហ្សង់ទីន របបយោធាដែលកាន់អំណាចពីឆ្នាំ ១៩៧៦ ដល់ ១៩៨៣ បានប្រព្រឹត្តការបាត់ខ្លួនដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលរាប់ម៉ឺននាក់ ដែលតុលាការក្នុងស្រុក និងស្ថាប័នអន្តរជាតិបានទទួលស្គាល់ថាជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការប្រើប្រាស់ពាក្យ "ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ" ជាលើកដំបូងត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៥ នៅពេលដែលប្រទេសបារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ី បានចេញសេចក្តីថ្កោលទោសចំពោះការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិអាមេនីដោយចក្រភពអូតូម៉ង់ ដោយហៅវាថាជា "ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ និងអរិយធម៌"។ តាម Wikipedia ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តបានបង្កើតតុលាការយោធាអន្តរជាតិនៅនូរិមប៊ែក ដែលជាតុលាការដំបូងគេដែលកាត់ទោសបុគ្គលពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិក្នុងនីតិវិធីយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ។ លក្ខន្តិកៈក្រុងឡុងដ៍ឆ្នាំ ១៩៤៥ បានកំណត់ជាលើកដំបូងនូវនិយមន័យផ្លូវច្បាប់ច្បាស់លាស់នៃឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ដែលមានមាត្រា ៦(គ) រួមមានការសម្លាប់ ការប្រល័យពូជសាសន៍ ការធ្វើទាសភាព និងអំពើឃោរឃៅផ្សេងៗ។ តុលាការតូក្យូ (IMTFE) ក៏បានកាត់ទោសមេដឹកនាំយោធា និងនយោបាយជប៉ុនពីបទស្រដៀងគ្នាដែរ។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោក គំនិតនេះត្រូវបានពង្រឹងតាមរយៈការបង្កើតតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិបណ្តោះអាសន្ន៖ តុលាការសម្រាប់អតីតយូហ្គោស្លាវី (ICTY) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ និងតុលាការសម្រាប់រវ៉ាន់ដា (ICTR) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៩៤។ តុលាការទាំងនេះបានអភិវឌ្ឍនិយមន័យ និងយុត្តិសាស្ត្រនៃឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ រួមទាំងការទទួលស្គាល់អំពើរំលោភសេពសន្ធវៈ និងការបាត់ខ្លួនដោយបង្ខំជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ។

នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ សន្និសីទការទូតនៅក្រុងរ៉ូមបានអនុម័តលក្ខន្តិកៈក្រុងរ៉ូម ដែលបង្កើតតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC) ជាតុលាការអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូងគេដែលមានយុត្តាធិការលើឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ (មាត្រា ៧)។ ICC បានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៅឆ្នាំ ២០០២។ បន្ថែមពីនេះ មានតុលាការកូនកាត់ដូចជា តុលាការពិសេសសម្រាប់សៀរ៉ាឡេអូន និងអង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា (ECCC) ដែលក៏បានកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ទោះបីជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិមិនមែនជាបទល្មើសសេដ្ឋកិច្ចដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែមូលហេតុ និងផលប៉ះពាល់របស់វាច្រើនតែជាប់ពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងទៅនឹងសេដ្ឋកិច្ច។ ឧទាហរណ៍ ការកេងប្រវ័ញ្ចធនធានធម្មជាតិ និងកម្លាំងពលកម្មដោយបង្ខំ ដូចករណីនៅរដ្ឋសេរីកុងហ្គោក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ស្តេច Leopold II នៃបែលហ្ស៊ិក បានបណ្តាលឲ្យមនុស្សរាប់លាននាក់ស្លាប់ និងរងទុក្ខ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ។ ការលួចយកធនធានធម្មជាតិដើម្បីផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់យោធា ឬក្រុមនយោបាយ ច្រើនតែកើតមានឡើងក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល និងជម្លោះខាងក្នុង ដែលជាបរិបទដែលឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិកើតឡើងញឹកញាប់។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិអាចបំផ្លាញបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ និងអត្តសញ្ញាណជាតិ។ ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ សាសនា ឬការហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់ភាសា និងការអនុវត្តប្រពៃណីរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច គឺជាឧទាហរណ៍នៃការប៉ះពាល់ដល់វប្បធម៌ ដែលអាចជាផ្នែកនៃយុទ្ធនាការឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ។ ការកសាងឡើងវិញក្រោយជម្លោះតែងតម្រូវឲ្យមានការស្តារសង្គម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ឡើងវិញ ដែលអាចចំណាយពេលរាប់ជំនាន់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិនៅតែជាកង្វល់ចម្បងក្នុងសហគមន៍អន្តរជាតិ។ តុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC) កំពុងដំណើរការសំណុំរឿងជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងការស៊ើបអង្កេតពីឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់នៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា (ទាក់ទងនឹងជនជាតិរ៉ូហ៊ីងយ៉ា) អ៊ុយក្រែន និងតំបន់ផ្សេងទៀត។ តាម Wikipedia ICC បានចេញដីកាចាប់ខ្លួនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនដោយផ្អែកលើភស្តុតាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មបែបនេះ។

សម្រាប់ប្រជាជនកម្ពុជា ប្រធានបទនេះមានសារៈសំខាន់យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា (ECCC) ដែលជាតុលាការកូនកាត់គាំទ្រដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ បានកាត់ទោសអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមជាន់ខ្ពស់ដូចជា នួន ជា និង ខៀវ សំផន ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ដែលបានប្រព្រឹត្តនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៧៥ និង ១៩៧៩។ ការកាត់ទោសទាំងនេះបានបង្ហាញថា សូម្បីតែរាប់ទសវត្សរ៍ក្រោយមក យុត្តិធម៌ក៏អាចសម្រេចបានដែរ ហើយជាគំរូដ៏សំខាន់សម្រាប់តំបន់នានា។ ECCC បានបញ្ចប់ការងាររបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ប៉ុន្តែកេរដំណែលរបស់វានៅតែបន្តជាមេរៀនអំពីការទទួលខុសត្រូវចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ។ ការយល់ដឹងអំពីគំនិតនេះជួយសង្គមកម្ពុជាក្នុងការកសាងនីតិរដ្ឋ និងការទប់ស្កាត់កុំឲ្យមានការកើតឡើងជាថ្មី។