ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិច

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិច គឺជាប្រព័ន្ធខ្យល់ព្យុះដែលវិលយ៉ាងលឿន មានមជ្ឈមណ្ឌលសម្ពាធទាប ចរាចរខ្យល់ជុំវិញកម្រិតទាប ខ្យល់បក់ខ្លាំង និងមានក្រុមពពកភ្លៀងផ្គរផ្គួរដែលបង្កជាភ្លៀងធ្លាក់យ៉ាងខ្លាំង និងខ្យល់កន្ត្រាក់។ យោងតាមវិគីភីឌា អាស្រ័យលើទីតាំង និងកម្រិតកម្លាំង ព្យុះប្រភេទនេះអាចត្រូវបានហៅថា Hurricane (ព្យុះហឺរីកាន) នៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក និងប៉ាស៊ីហ្វិកភាគឦសាន, Typhoon (ព្យុះទីហ្វូន) នៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកភាគពាយព្យ, ឬគ្រាន់តែហៅថា ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិច នៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។ ព្យុះទាំងនេះទាញថាមពលពីទឹកសមុទ្រក្តៅ ហើយចុះខ្សោយនៅពេលផ្លាស់ទីលើដីគោក ឬទឹកត្រជាក់។ ពួកវាត្រូវការកម្លាំងកូរ្យូលីស (Coriolis force) ដើម្បីបង្កើតចលនាវិល ហើយមិនដែលកកើតនៅជិតខ្សែអេក្វាទ័រពេកទេ។

ជាមធ្យម ក្នុងមួយឆ្នាំៗ មានព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចដែលត្រូវបានដាក់ឈ្មោះពី ៨០ ទៅ ៩០ កើតឡើងនៅលើពិភពលោក ហើយក្នុងចំណោមនោះ ជាងពាក់កណ្តាលមានកម្លាំងខ្យល់ដល់កម្រិត Hurricane គឺខ្យល់មានល្បឿន ៦៥ ណត់ ឬច្រើនជាងនេះ។ ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចគឺជាបាតុភូតធម្មជាតិដ៏សាហាវបំផុតមួយ ដែលអាចបង្កឱ្យមានមហន្តរាយតាមរយៈខ្យល់បំផ្លិចបំផ្លាញ ទឹកជំនន់ភ្លៀង និងរលកសមុទ្រខ្ពស់ (storm surge)។ រចនាសម្ព័ន្ធរបស់វារួមមាន ភ្នែកព្យុះ (eye) ជញ្ជាំងភ្នែក (eyewall) និងរង្វង់ពពកខាងក្រៅ (rainbands) ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពខាងលើ។ គេប្រើមាត្រដ្ឋាន Saffir-Simpson ដើម្បីចាត់ថ្នាក់កម្លាំងព្យុះពីកម្រិត១ ដល់៥។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចភាគច្រើនកកើតឡើងនៅលើផ្ទៃទឹកសមុទ្រក្តៅ ដែលមានសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាង ២៦,៥ អង្សាសេ ហើយស្ថិតនៅចន្លោះខ្សែស្របទី ៥ និង ៣០ នៃរយៈទទឹងខាងជើង ឬខាងត្បូង។ មហាសមុទ្រសំខាន់ៗដែលពួកវាកកើតរួមមាន មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក (North Atlantic), មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកខាងជើង និងខាងត្បូង, មហាសមុទ្រឥណ្ឌា (Bay of Bengal និង Arabian Sea) និងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។ រង្វង់ដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងជាងគេគឺ មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកភាគពាយព្យ ដែលជាកន្លែងកកើតព្យុះ Typhoon ប្រមាណពី ២៥ ទៅ ៣០ ដងក្នុងមួយឆ្នាំ ដែលជះឥទ្ធិពលដល់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអាស៊ីបូព៌ា។

តាមវិគីភីឌា ប្រជាជនរាប់លាននាក់រស់នៅតាមតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រដែលងាយរងគ្រោះដោយសារព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិច។ ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ជាច្រើននៅអាស៊ីខាងត្បូង និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ តែងទទួលរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីព្យុះទាំងនេះ ដោយសារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមិនរឹងមាំ និងដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីមិនមែនជាគោលដៅផ្ទាល់នៃព្យុះ Typhoon ក៏ដោយ ក៏ខ្យល់ព្យុះសំណល់អាចបង្កឱ្យមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង និងទឹកជំនន់ ជាពិសេសនៅតំបន់ទំនាបកណ្តាល និងបណ្តាខេត្តជាប់ទន្លេមេគង្គ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការកត់ត្រាអំពីព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចមានតាំងពីសម័យបុរាណ ប៉ុន្តែការយល់ដឹងតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រចាប់ផ្តើមរីកចម្រើននៅសតវត្សទី១៩។ កាលពីដើម ព្យុះត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមទំនៀមទម្លាប់ក្នុងតំបន់ ឬតាមថ្ងៃបុណ្យសាសនា ប៉ុន្តែនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ប្រព័ន្ធដាក់ឈ្មោះជាស្ត្រីត្រូវបានណែនាំ ហើយក្រោយមកទៀតក៏បញ្ចូលឈ្មោះបុរសផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ន អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក (WMO) គ្រប់គ្រងបញ្ជីឈ្មោះសម្រាប់អាងទឹកនីមួយៗ ហើយឈ្មោះព្យុះដែលបង្កគ្រោះមហន្តរាយធ្ងន់ធ្ងរត្រូវបានដកចេញពីបញ្ជី។

តាមឯកសារវិគីភីឌា ក្នុងចំណោមព្យុះប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សាហាវបំផុត រួមមាន ព្យុះ Bhola ឆ្នាំ១៩៧០ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែល ៣០០ ០០០ នាក់នៅបង់ក្លាដែស, Hurricane Katrina ឆ្នាំ២០០៥ ដែលបំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុង New Orleans នៅសហរដ្ឋអាមេរិក, និង Typhoon Haiyan ឆ្នាំ២០១៣ ដែលវាយប្រហារហ្វីលីពីន ដោយមានខ្យល់ល្បឿនខ្ពស់បំផុតនិងរលកសមុទ្រយ៉ាងធំ។ ភាពប្រសើរឡើងនៃការព្យាករណ៍ ដូចបង្ហាញក្នុងក្រាបខាងលើ បានរួមចំណែកកាត់បន្ថយការខាតបង់អាយុជីវិត ប៉ុន្តែការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចនៅតែកើនឡើងដោយសារកំណើនសំណង់នៅតាមឆ្នេរ។ ការវិវត្តន៍បច្ចេកវិទ្យាពីការសង្កេតតាមនាវា ទៅការប្រើប្រាស់យន្តហោះឈ្លប និងផ្កាយរណបក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ បានជំរុញភាពត្រឹមត្រូវនៃការព្យាករ ប៉ុន្តែការព្យាករកម្លាំងព្យុះនៅមិនទាន់ជាក់លាក់នៅឡើយទេ។ យោងតាមវិគីភីឌា ព្យុះ Typhoon Tip ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ មានសម្ពាធទាបបំផុតមិនធ្លាប់មាន (៨៧០ hPa) និងទំហំធំមហិមា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រទេសនានា ទាំងក្នុងវិស័យកសិកម្ម ទេសចរណ៍ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជន។ តាមការប៉ាន់ស្មានរបស់វិគីភីឌា ការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចពីព្យុះមួយចំនួនអាចឈានដល់រាប់រយពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ឧទាហរណ៍ Hurricane Katrina បានបណ្តាលឱ្យខាតបង់ជាង ១០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយព្យុះស៊ីក្លូន Nargis នៅមីយ៉ាន់ម៉ាក្នុងឆ្នាំ២០០៨ បានបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងច្រើននិងធ្វើឱ្យប្រជាជនជាង ១៣០ ០០០ នាក់ស្លាប់។ បន្ថែមពីនេះ ការស្តារឡើងវិញក្រោយគ្រោះមហន្តរាយអាចចំណាយពេលរាប់ឆ្នាំ ហើយសហគមន៍ក្រីក្រតែងរងគ្រោះខ្លាំងជាងគេ។

នៅក្នុងវប្បធម៌ ព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចបានបង្កប់អត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅក្នុងសង្គមមួយចំនួន។ ពាក្យ "Hurricane" មានប្រភពមកពីព្រះនៃខ្យល់ព្យុះរបស់ជនជាតិម៉ាយ៉ានឈ្មោះ Huracan ។ ការដាក់ឈ្មោះព្យុះក៏ជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ទំនើបដែរ ដោយមានការចែករំលែកបទពិសោធន៍តាមបណ្តាញសង្គម និងការចងចាំពីព្យុះធំៗតាមរយៈរូបភាព និងរឿងរ៉ាវផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅតំបន់អាស៊ី ព្យុះ Typhoon ត្រូវបានយល់ថាជាអំណាចធម្មជាតិដែលមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន ហើយមានរឿងព្រេងនិងទំនៀមទម្លាប់ពាក់ព័ន្ធជាច្រើន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងធ្វើឱ្យព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចកាន់តែមានកម្លាំងខ្លាំងឡើងៗ ទោះបីចំនួនសរុបប្រចាំឆ្នាំមិនកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក៏ដោយ។ កំណើនកម្ពស់ទឹកសមុទ្រដោយសារកំដៅផែនដី ធ្វើឱ្យរលកសមុទ្របណ្តាលមកពីព្យុះមានកម្ពស់ខ្ពស់ និងជន់លិចជម្រៅកាន់តែខ្លាំង។ សម្រាប់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ព្យុះ Typhoon នាពេលថ្មីៗនេះបានបង្កឱ្យមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង និងទឹកជំនន់កាន់តែញឹកញាប់នៅតាមបណ្តាប្រទេសដូចជា វៀតណាម ថៃ ឡាវ និងកម្ពុជា។

បច្ចេកវិទ្យាទំនើបដូចជា យន្តហោះ Hurricane Hunter របស់ NOAA (រូបភាព) និងផ្កាយរណបអាកាសធាតុ កំពុងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការតាមដាន ព្យាករ និងព្រមានប្រជាជនអំពីគ្រោះថ្នាក់។ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងអង្គការអន្តរជាតិនានាក៏កំពុងពង្រឹងសមត្ថភាពត្រៀមបង្ការគ្រោះមហន្តរាយ ដើម្បីកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់ពីព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចនាពេលអនាគត។ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវថ្មីៗ រួមទាំងរបាយការណ៍ពី IPCC បានព្រមានថា កម្រិតទឹកសមុទ្រអាចកើនឡើងរហូតដល់ ១ ម៉ែត្រ ឬច្រើនជាងនេះនៅចុងសតវត្ស ដែលនឹងធ្វើឲ្យគ្រោះថ្នាក់ពីព្យុះកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរសម្រាប់តំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ និងឆ្នេរកម្ពុជា។