ដាដា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ដាដា (Dada) ឬដាដានិយម (Dadaism) គឺជាចលនាសិល្បៈអន្តរជាតិមួយដែលកើតឡើងក្នុងបរិបទនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងផលវិបាករបស់វា។ តាមវីគីភីឌា ចលនានេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងនៅទីក្រុងហ្ស៊ូរិច ប្រទេសស្វីស ក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ ហើយបន្ទាប់មកបានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សទៅកាន់ទីក្រុងប៊ែរឡាំង ប៉ារីស និងញូវយ៉ក ព្រមទាំងមជ្ឈមណ្ឌលសិល្បៈដទៃទៀតនៅអឺរ៉ុប និងអាស៊ី។ ចលនាដាដាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាបដិវត្តន៍សិល្បៈ ដោយបដិសេធតម្លៃសិល្បៈប្រពៃណី និងបានស្គាល់តាមរយៈស្នាដៃប្រឆាំងនិងការលេងសើចបែបអាស្រូវ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា ចលនាដាដាមានមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ៗនៅអឺរ៉ុប និងអាមេរិក។ នៅហ្ស៊ូរិច លោកហ៊ូហ្គោ បាល (Hugo Ball) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកនៃចលនានេះ ហើយគាត់បានចេញផ្សាយ «សេចក្ដីប្រកាសដាដា» (Dada Manifesto) ក្នុងឆ្នាំ១៩១៦។ សិល្បករល្បីៗផ្សេងទៀតដែលមានតួនាទីសំខាន់រួមមាន ទ្រីស្តាន ត្សារ៉ា (Tristan Tzara) ជនជាតិបារាំង-រ៉ូម៉ានី ម៉ារសែល ឌូឆាំប (Marcel Duchamp) សិល្បករជនជាតិបារាំង-អាមេរិក ហាន់ណា ហុក (Hannah Höch) ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ និងម៉ាន រ៉ាយ (Man Ray) ជនជាតិអាមេរិកជាដើម។ ចលនានេះក៏រីកសាយទៅប៊ែរឡាំង ដែលសិល្បករដូចជា រ៉ៅល ហាស់ម៉ាន (Raoul Hausmann) និងចន ហាតហ្វីល (John Heartfield) បានអភិវឌ្ឍបច្ចេកទេសរូបថតផ្ដុំ (Photomontage) ដ៏ល្បីល្បាញ ដើម្បីបង្ហាញការរិះគន់សង្គម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា ដាដាកើតឡើងជាការឆ្លើយតបដោយត្រង់ទៅនឹងភាពឃោរឃៅ និងភាពលាក់ពុតនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ សិល្បករនិងបញ្ញវន្តជាច្រើនដែលភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសស្វីសអព្យាក្រឹត បានប្រមូលផ្ដុំគ្នាបង្កើតចលនាមួយដែលមិនត្រឹមតែបដិសេធសិល្បៈប្រពៃណីប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងប្រឆាំងនឹងសង្គម នយោបាយ និងសណ្ដាប់ធ្នាប់នាពេលនោះផងដែរ។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ លោកហ៊ូហ្គោ បាល បានសរសេរសេចក្ដីប្រកាសដាដាជាលើកដំបូង ដែលបញ្ជាក់ពីគោលការណ៍ប្រឆាំងនឹងហេតុផល និងសិល្បៈបែបបុរាណ។

ទីក្រុងហ្ស៊ូរិចបានក្លាយជាកន្លែងកំណើតនៃចលនានេះ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ដាដាបានរីករាលដាលទៅកាន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀត។ នៅប៊ែរឡាំង ចលនានេះទទួលបាននិន្នាការនយោបាយកាន់តែច្បាស់ ដោយសារស្ថានការណ៍ក្រោយសង្គ្រាមនិងទុក្ខវេទនាសង្គម។ ការតាំងពិពណ៌សិល្បៈដាដាអន្តរជាតិលើកដំបូងត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង នៅថ្ងៃទី៥ មិថុនា ១៩២០ ដែលមានស្នាដៃបង្កហេតុដូចជារូបចម្លាក់មន្ដ្រីអាល្លឺម៉ង់មានក្បាលជ្រូកព្យួរលើពិដាន។ សិល្បករល្បីៗដែលបានចូលរួមរួមមាន រ៉ៅល ហាស់ម៉ាន ហាន់ណា ហុក និងចន ហាតហ្វីល។

ដាដាបានអភិវឌ្ឍនិងបង្កើតឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់ចលនាសិល្បៈជំនាន់ក្រោយ។ ក្នុងនោះ សឺរៀលនិយម (Surrealism) បានកើតឡើងដោយផ្ទាល់ពីស្មារតីដាដា ហើយចលនាដូចជា សិល្បៈប៉ុប (Pop Art) ណូវរ៉េអាលីស្ត (Nouveau Réalisme) និងហ្វ្លក់ស៊ូស (Fluxus) ក៏ទទួលឥទ្ធិពលពីគំនិតនិងបច្ចេកទេសរបស់ដាដាដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវីគីភីឌា ដាដាបានបន្សល់ទុកនូវកេរ្តិ៍ដំណែលវប្បធម៌ដ៏សម្បើម។ តាមរយៈការប្រើប្រាស់វត្ថុធម្មតាជាសិល្បៈ (Readymade) ដូចស្នាដៃ «ហ្វោនថេន» (Fountain) របស់ម៉ារសែល ឌូឆាំប — ចានបង្គន់ដែលក្លាយជានិមិត្តសញ្ញាសិល្បៈ — ចលនានេះបានផ្លាស់ប្ដូរគំនិតថាតើអ្វីទៅជាសិល្បៈជារៀងរហូត។ បច្ចេកទេសរូបថតផ្ដុំ (Photomontage) ក៏ត្រូវបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងខ្លាំងដោយសិល្បករដាដា ហើយបានក្លាយជាឧបករណ៍សម្រាប់ការតវ៉ានយោបាយនិងសង្គមយ៉ាងមានឥទ្ធិពល។

ឥទ្ធិពលដាដាមិនត្រឹមតែមានក្នុងវិស័យសិល្បៈសុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែបានជ្រាបចូលក្នុងអក្សរសិល្ប៍ តន្ត្រី និងសូម្បីតែវប្បធម៌ប្រជាប្រិយ។ នៅក្នុងសម័យទំនើប ស្នាដៃដាដាដើមខ្លះត្រូវបានដាក់តាំងនៅសារមន្ទីរធំៗ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្នាដៃមានតម្លៃខ្ពស់ក្នុងទីផ្សារសិល្បៈអន្តរជាតិ។ ជាឧទាហរណ៍ តួអង្គ «ដាដា» នៅក្នុងសង្គាត៍ជប៉ុន Ultraman បង្ហាញពីការបន្តចងចាំនិងការទទួលស្គាល់ចលនានេះនៅក្នុងសង្គមទូទៅ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ចលនាដាដានៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធក្នុងសង្គមសម័យថ្មី។ សារមន្ទីរដាដា ហ្សង់កូ (Janco Dada Museum) នៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីរំលឹកនិងបន្តអភិរក្សកេរ្តិ៍ដំណែលរបស់សិល្បករដាដា ជាពិសេសលោកម៉ារសែល ចាន់កូ (Marcel Janco) ដែលជាស្ថាបនិករួមនៃចលនានេះ។ សារមន្ទីរនេះមិនត្រឹមតែបង្ហាញស្នាដៃដើមប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងផ្ដល់កម្មវិធីអប់រំ និងសិក្ខាសាលាសម្រាប់យុវជនដែលចាប់អារម្មណ៍លើសិល្បៈសហសម័យផងដែរ។

សម្រាប់សាធារណជនខ្មែរ ការស្វែងយល់អំពីដាដាអាចផ្ដល់ទស្សនវិស័យថ្មីអំពីការបញ្ចេញមតិសិល្បៈ ជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទដែលសិល្បៈតែងត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការឆ្លុះបញ្ចាំងសង្គម។ ដាដាបង្រៀនថា សិល្បៈមិនចាំបាច់ត្រូវតែស្រស់ស្អាត ឬយល់បាននោះទេ ប៉ុន្តែអាចជាឧបករណ៍សម្រាប់ចោទសួរ និងផ្លាស់ប្ដូរសង្គម។